Батыс түрік қағандығы яки қағанаты - Түрік қағандығының негізінде 603 жылы құрылған ертедегі феодалдық мемлекет
Көне дәуір кеңістігі: табиғи орта және шаруашылық негіз
Көне түркі дәуірінің мәдени-әдеби ескерткіштеріне тоқталмас бұрын, қазақ халқын құраған тайпалық бірлестіктердің тұрмыс-тіршілігі мен әлеуметтік өмірі туралы қысқаша айту қажет. Қоғамның өндірістік қатынастары мен материалдық негізі әлеуметтік, саяси және рухани үдерістердің бағытын айқындайды: адамдардың санасы болмысты бейнелегенімен, түптеп келгенде болмыс сананы қалыптастырады.
Орта Азия мен қазіргі Қазақстанның кең даласын алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде-ақ аңшылық, егіншілік және мал шаруашылығымен айналысқан сан алуан тайпалар мекендегені белгілі. Өлкенің табиғаты, ауа райы және кен байлығы ежелгі адамның тіршілігіне қолайлы болды. Қола дәуірінің өзінде мал өсірушілердің жеке шаруашылық бағыты ретінде оқшаулануы — қоғамдағы алғашқы ірі еңбек бөліністерінің бірі ретінде сипатталады.
Негізгі ұстаным
Өндіріс тәсілі мен шаруашылық құрылымы қоғамның әлеуметтік қатынастарын, саяси ұйымдасуын және рухани мәдениетін жүйелі түрде айқындайды.
Сақтар: мемлекеттік құрылысқа жақындаған қоғам
Біздің заманымыздан бұрынғы І мыңжылдықтың басында қазіргі Қазақстанның оңтүстік және шығыс аймақтарын мекендеген, тарихта сақтар деген атпен белгілі тайпалар қоғамдық дамуы жағынан мемлекеттік құрылыс сатысына жақындап қалған еді. Оларда мал өсіру мен егіншілікпен қатар темір қорыту ісі де біршама дамыды.
Технология және өндіріс
- Қызыл-қоңыр және магнитті темір рудасын кеңінен пайдаланды.
- Қола мен темірден қару-жарақ және тұрмыстық бұйымдар жасады.
Өнер және стиль
- Бұғы, арқар, арыстан, самұрық бейнелері кең тарады.
- Алтын құю және нәзік зергерлік өңдеу техникасы жоғары деңгейде болды.
Есік маңынан табылған сақ көсемінің киіміндегі алтын өрнектер, «Алтын обадан» шыққан әшекей-сәндік бұйымдар, сондай-ақ Таңбалы тас (Қаратау) пен Саймалташ (Қырғызстан) жартастарындағы ірі петроглифтер сақтардың көркемдік талғамы мен металл өңдеу мәдениетінің жоғары болғанын көрсетеді. Кейбір зергерлік бөлшектердің соншалықты ұсақ әрі нәзік орындалғаны — оларды тек үлкейткіш әйнек арқылы анық көруге болатындай деңгейде.
Үйсіндер мен қаңлылар: аймақтық мәдениеттердің қалыптасуы
Қазақстан жерінде сақтардан кейінгі ірі тайпалық бірлестіктер ретінде үйсіндер мен қаңлыларды атауға болады. Үйсіндердің ықпал аймағы батыста Шу мен Талас өзендеріне, шығыста Тянь-Шань тауларына, солтүстікте Балқаш көліне дейін созылып, Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауына дейінгі өңірді қамтыды.
Үйсіндер негізінен Іле алқабын қоныстанғанымен, ордасы Ыстықкөл маңындағы «Қызыл алқап» қаласында болды. Ал қаңлылар Қаратау өңірі мен Сырдарияның орта ағысын мекендеді. Ежелгі саяхатшылар қаңлы бірлестігін көшпелі өмір салтымен қатар қалалары бар ірі мемлекет ретінде сипаттайды.
Қаңлы мәдениетінің атаулары
Сырдың орта ағысы (Шаш, Отырар, Қаратау) аймағын мекендеген қаңлылардың мәдениеті тарихи әдебиеттерде Жетісай, Қауыншы, Отырар, кейінірек Қаратау мәдениеті деп аталады. Археологиялық және жазба деректерге сүйенген зерттеулер бұл өңірдің материалдық әрі рухани мәдениеті өз дәуірі үшін жоғары болғанын атап өтеді.
Ғұндар ықпалы: қоныс аудару және тілдік кеңею
Қазақстан аумағында алғашқы топтық қоғамдардың қалыптасуына еуропалық деректерде «ғұндар» деп аталатын көшпелі тайпалар одағының ықпалы да күшті болды. Біздің заманымыздың І ғасырында ғұндар Арал теңізі мен Каспий маңына шығып, ондағы аландар мен асаларды батысқа қарай ығыстырды; кейін Шығыс және Орталық Еуропаға дейін жетті.
Осылайша «халықтардың ұлы қоныс аударуы» Қазақстанның, Орта және Алдыңғы Азияның, сондай-ақ Еуропаның этникалық әрі саяси картасын едәуір өзгертті. Жергілікті тұрғындар арасында моңғол тектес антропологиялық элементтердің таралуы мен түркі тілдерінің кеңінен жайылуы — ғұндар қысымымен болған шығыс тайпаларының миграциясымен байланысты болуы ықтимал.
Ежелгі феодалдық мемлекеттер: Түрік қағандығы және мұрагер бірлестіктер
Орта Азия мен Қазақстан аумағында бірте-бірте патриархалды-феодалдық қатынастар қалыптасып, ертедегі феодалдық мемлекеттер құрыла бастады. Солардың бірі — көптеген тайпалық одақтардың бірігуінен пайда болған Түрік қағандығы (552–745).
«Түрік» атауының мәні
«Түрік» термині алғаш рет 542 жылы аталады. Әуелде бұл этноним белгілі бір адамның шонжар топтан не әскери ақсүйектерден шыққанын білдірген. Кейін мағынасы кеңейіп, билік жүргізуші, үстемдік етуші, яғни «патша» шыққан тайпаның нышанына айналды. Уақыт өте сол үстем тайпаға бағынышты болған тайпаларды да көршілері «түріктер» деп атай бастады.
Түрік қағандығының әлеуметтік-саяси өмірінде әскери іс ерекше маңызды рөл атқарды. Алғашқы көсемдердің бірі — Бумын қаған. Оның тұсында көптеген көрші елдер түрік билігін мойындады. Қағандықтың ордасы Орхон өзенінің (Моңғолия) жоғарғы сағасында орналасты. Бумынның інісі VI ғасырдың орта кезінде Орта Азиядағы эфталиттер мемлекетін талқандап, қағанаттың аумағын және әскери қуатын күшейтті.
Алайда ішкі қайшылықтар ұзаққа созылған бірлікті шайқалтты: түрік ақсүйектері жаулап алынған аймақтарды жеке-жеке бөліп басқаруға ұмтылып, саяси дағдарыс пен билікке талас күшейді. Нәтижесінде қағандық екіге бөлінді: Шығыс Түрік қағандығы (Орталық Азия) және Батыс Түрік қағандығы (Орта Азия, Жетісу, Шығыс Түркістан).
Батыс Түрік қағандығы: басқару, орталық және күрес
Батыс Түрік қағандығы 603 жылы құрылып, Жетісу мен Шығыс Түркістанды, Тянь-Шаньның батыс беткейін және Орта Азияның бір бөлігін қамтыды. Орталығы Шу алқабындағы Суяб қаласы болды. Мемлекеттің жоғарғы билеушісі — қаған, әрі бас қолбасшы қызметін атқарды.
Батыс қағандықтың негізін қалаушы ретінде Бумын қағанның інісі Істемі қаған аталады. Түріктер 558 жылы аварларды батысқа ығыстырып, Еділ мен Жайық бойына ықпалын жүргізді. Кейін Білге қаған мен оның інісі Күлтегін қағанаттың тәуелсіздігін Таң империясының қысымынан қорғау жолында күресті. Бұл қағандық құрамындағы көптеген тайпалар кейін қазақ халқының құрамына енгені белгілі.
Түркеш, Қарлұқ, Оғыз және Қарахан мемлекеттері
Батыс Түрік қағандығынан кейін Жетісуда Түркеш қағанаты (704–766) құрылды. Оның орнын Қарлұқ қағанаты (766–940) басты: бұл мемлекет Жетісу мен Қашғардан бастап, Ферғана мен Сырдарияның орта ағысына дейінгі өңірге билік жүргізді.
Оғыз мемлекеті (ІХ–ХІ ғғ.)
Сырдарияның орта және төменгі ағысында, сондай-ақ батыс Қазақстанға жақын өңірлерде оғыз тайпаларының бірлестігі — Оғыз мемлекеті қалыптасты. Астанасы Сыр бойындағы Янгикент қаласы болды. Оғыздардың басым бөлігі көшпелі болса, Сүткент, Сығанақ, Қарнақ сияқты қалаларды мекендеген отырықшы оғыздар да өмір сүрді. Кейін қыпшақ қысымынан оғыздардың көпшілігі Шығыс Еуропа мен Кіші Азияға ығысты.
Қарахан мемлекеті (940–1212)
Түрік-мұсылмандық сипаттағы алғашқы ірі феодалдық мемлекеттердің бірі — Қарахан мемлекеті. Ол батыста Амудария мен Сырдарияның төменгі ағысынан бастап, шығыста Жетісу мен Қашғарға дейінгі аймақта екі ғасырға жуық билік жүргізді. Астанасы — Баласағұн. Ұлан-ғайыр аумақта экономикалық, әлеуметтік және мәдени өрлеу байқалды.
Қимақтар мен қыпшақтар: дала кеңістігіндегі бірлестіктер
Батыс Түрік қағанаты әлсірей бастаған кезде қимақтар мен қыпшақтар одан оқшауланып шықты. Қыпшақтар — Орталық Азияны ерте заманнан мекендеген көне тайпалардың бірі. Қыпшақ қоғамы ертедегі феодалдық бірлестік ретінде қалыптасып, Ертістен Дунайға дейінгі ұлан-ғайыр кеңістікті қоныстанды.
Еуропада қыпшақтарды кумандар, ал Ресейде половецтер деп атаған. Осылайша VI–VII ғасырлардан бастап көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанған қаңлылар, қарлұқтар, шігілдер, тухсилер, яғмалар, оғыздар, қимақтар, қыпшақтар және басқа да тайпалар кейін түркі тілдес халықтардың этникалық құрамының негізіне айналды.