Қаржы лизингке теориялық шолу
Кіріспе
Қазақстандағы кәсіпкерлікті қаржыландырудың өзекті мәселелері және лизингтің рөлі.
Қазіргі Қазақстанда кәсіпкерлікті дамытудың негізгі проблемаларының бірі — қаржылық ресурстарға қолжетімділіктің шектеулілігі. Шағын және орта бизнесті қаржыландыру тәжірибесінде қаржылық институттар кәсіпорындарға құрал-жабдықтарды белгілі бір төлеммен, белгілі бір мерзімге пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл механизм лизинг деп аталады.
Қазақстанның индустриялық-инновациялық даму стратегиясында негізгі қорларды жаңарту және өндірістік секторды дамыту басым міндет ретінде қарастырылады. Осы міндеттерді шешудің маңызды тетіктерінің бірі — лизинг. Елдегі құрал-жабдықтардың шамамен 80%-ға жуығы тозған және жақын уақытта жаңартуды қажет етеді. Моральдық әрі физикалық тозған құрал-жабдықпен сапалы, бәсекеге қабілетті өнім өндіру қиын.
Неге бұл тақырып маңызды?
- Негізгі құралдардың тозуы өнім сапасын және еңбек өнімділігін төмендетеді.
- Жаңа техника мен технология бәсекеге қабілеттілікке тікелей әсер етеді.
- Өтпелі экономикада да, дамыған елдерде де лизинг қысқа және орта мерзімді қаржыландыру көзі ретінде кең қолданылады.
Лизинг лизинг алушының активтерін ұлғайтудың тиімді тәсілі бола алады. Әсіресе жұмыс орындарын сақтауда, инновация енгізуде және бәсекелестікті арттыруда маңызды рөл атқаратын шағын, орта және жаңадан құрылған кәсіпорындар үшін бұл құралдың мәні жоғары.
Мемлекеттік қолдау және салықтық ынталандыру
Қазақстанда лизингтік қызметті дамыту үшін мемлекет тарапынан қолдау шаралары қарастырылған. Әсіресе салықтық жеңілдіктер лизингтің тартымдылығын арттырады.
ҚҚС бойынша жеңілдіктер
Лизинг беруші негізгі құралдарды қаржылық лизингке беру мақсатында импорттаған жағдайда және оларды лизинг алушыға берген кезде қосылған құн салығынан (ҚҚС) босатылуы мүмкін. Бұл лизинг алушыға құрал-жабдықты салыстырмалы түрде арзанырақ әкелуге мүмкіндік береді.
Импорт кезінде ҚҚС салынбайтын негізгі құралдардың тізбесі Қазақстан Республикасы Үкіметі деңгейінде бекітіледі.
Сыйақы және инвестициялық преференциялар
Қаржылық лизинг бойынша сыйақылар да ҚҚС-тан босатылуы мүмкін. Сонымен қатар, лизинг инвестициялық сипатқа ие болғандықтан, лизинг алушы негізгі құралдарды пайдалануға беру (эксплуатация) кезеңінде корпоративтік табыс салығына қатысты инвестициялық салықтық преференцияларға ие бола алады.
Қазақстандағы негізгі институттар мен бағдарламалар
Кәсіпкерлік субъектілерін лизинг арқылы мемлекеттік қолдауды бірқатар ұйымдар жүзеге асырады. Төменде мәтінде аталған негізгі бағдарламалар мен олардың шарттары жинақталған.
«ҚазАгроҚаржы» (мемлекеттік бағдарлама)
- Лизинг мерзімі
- 9 жылға дейін
- Жылдық сыйақы мөлшері
- 8%-ға дейін
- Аванстық төлем
- 20–50%
- Нысан
- Ауыл шаруашылығы техникасы
«Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» (лизинг шарттары)
- Лизинг мерзімі
- 5 жылға дейін
- Жылдық сыйақы мөлшері
- 10%-ға дейін
- Аванстық төлем
- 30%
- Қосымша мүмкіндік
- Құрал-жабдықты клиент таңдайды немесе таңдауда қор көмегін тегін пайдаланады
Лизингті жүзеге асыратын ұйымдар
Лизингтік келісімдерді іске асыруға мүмкіндік беретін ұйымдар қатарында мыналар аталады:
- Альфа-Лизинг
- Альянс-Лизинг
- АТФ Лизинг
- БТА Лизинг
- Нур-Инвест
- Темірлизинг
- Халық Лизинг
- Центрлизинг
Нарықтың ауқымы және өсім әлеуеті
ҚР: инвестициядағы үлес
~1%
Негізгі капиталға инвестициялар ішінде.
Дамыған елдер
20–30%
Лизинг үлесі жалпы инвестиция көлемінде.
Дамушы елдер
5–10%
Әдеттегі диапазон.
Егер Қазақстанда лизингтің үлесі жалпы инвестиция көлемінде 4%-ға дейін өссе, онда жақын 3–4 жыл ішінде лизинг нарығының көлемі шамамен 530 млн АҚШ долларына жетуі мүмкін. Бұл фактор лизингтің ел экономикасындағы перспективасы жоғары екенін көрсетеді.
Лизингтің экономикаға әсері
Лизингтік саланың дамуы бірнеше бағыт бойынша экономикалық өсімге оң ықпал етеді. Төменде мәтіндегі негізгі тұжырымдар ықшамдалып берілді.
ШОБ үшін қолжетімді жаңарту
Қосымша қаржысы жеткіліксіз жағдайда шағын және орта бизнес негізгі құралдарын лизинг арқылы жаңарта алады.
Капитал салымдарын ұлғайту
Лизинг ұзақ мерзімді қаржыландырудың бір түрі ретінде инвестиция көлемін арттыруға мүмкіндік береді.
Техникалық жаңаруды жеделдету
Қосымша қаржылық ресурстарды тарту көзі ретінде лизинг негізгі құралдарды жаңарту процесін жылдамдатады.
Қаржы нарығындағы бәсеке
Лизингтің дамуы қаржылық қызметтер нарығында бәсекені күшейтіп, қаржыландыру құнын төмендетуге ықпал етеді.
Өткізу арнасы ретінде лизинг
Лизинг өнімді өткізудің қосымша арнасы болуы мүмкін. Бұл, әсіресе, жергілікті өндірушілер үшін жаңа өткізу мүмкіндіктерін ашады.
Нарықтық экономикаға өтудегі қиындықтар және лизингтің орны
Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі өндірістік кәсіпорындардың алдына бірқатар қиындықтар қойды: жоғары бәсекелестікке бейімделу, төлемдердің уақытылы түспеуі, бағаның өсуінен өткізу нарығының қысқаруы, қаржы ресурстарының тапшылығы, шикізат пен материал жеткізушілерін табудағы қиындықтар.
Осы мәселелердің ішінде ең өзектілерінің бірі — негізгі құралдардың физикалық және моральдық тозуы. Басты салалардағы техника ескіргендіктен, жаңа жабдықты шетелден алуға мәжбүр боламыз. Ал бұл үшін тиімді қаржы көздері қажет. Осы тұрғыдан алғанда, аталған проблемаларды шешудің ықтимал әрі тиімді жолдарының бірі — лизинг.
Жұмыстың мақсаты және лизингтің жұмыс істеу қағидасы
Негізгі мақсат
Бұл жұмыстың негізгі мақсаты — қаржы лизингтің мәнін ашу, оны қолдану арқылы кәсіпорынның өндірістік қорларын арттыру, жаңа технологияны өндіріске енгізу мүмкіндіктерін көрсету, сондай-ақ қаржы лизингтің жалға алу (аренда) мен несиемен салыстырғандағы артықшылықтарын талдау.
Неліктен несие әрдайым қолжетімді емес?
Банктік жүйе толық қалыптаспаған жағдайда кейбір кәсіпорындар үшін ұзақ мерзімді несие алу мүмкіндігі шектеулі болуы мүмкін. Осы кезде лизинг несиеге қарағанда қолжетімді, әрі бизнес пен өндірісті қаржыландырудың оңтайлы құралы ретінде қарастырылады.
Лизинг қалай жұмыс істейді?
- 1 Клиент (лизинг алушы) қажетті мүлікті және сатушыны таңдайды.
- 2 Лизингтік компания мүлікті сатушыдан сатып алады.
- 3 Мүлік белгілі бір мерзімге тұрақты төлемдер шартымен клиентке беріледі.
- 4 Мерзім соңында мүлік құны төленіп, келісім шарттарына сай мүлік клиент меншігіне өтеді.
Лизинг — жалға беру мен несиенің кейбір белгілерін біріктіретін, сонымен бірге өзіндік артықшылықтары бар ерекше қаржылық құрал.