Үздіксіз оқыту жапон фирмаларында еңбек процесінің құрамдас бөлігі
Білім революциясы және оның мәні
ХХ ғасырдың соңғы ширегінде әлемде білім революциясы кең өріс алды. Алғашында бұл құбылысты ғылыми-техникалық революцияның жанама әлеуметтік салдары ретінде ғана қабылдау басым болды. Алайда уақыт өте білім тек экономикалық және ғылыми-техникалық прогрестің тетігі емес, әлеуметтік мәртебені бөлудегі шешуші факторға айналды.
Түйін: Білім — мамандар даярлаудың құралы ғана емес; ол қоғамның зияткерлік, технологиялық және мәдени деңгейін көтерудің, инновация мен прогреске қабілетін демеудің негізі.
Білім беру революциясының алғашқы әрі ең айқын көріністерінің бірі — білімді түбегейлі демократияландыру. Бұл үрдіс жаңа индустриялық елдерді, белгілі бір деңгейде дамушы мемлекеттерді де қамтыды. Анағұрлым дамыған елдерде жоғары білімге қол жеткізуді «кеңейтілген мүмкіндік» деңгейінен «жалпыға бірдей мүмкіндік» деңгейіне жеткізу мәселесі күн тәртібіне шықты.
Сонымен бірге үздіксіз білімнің мәнін білімнің тез ескіруімен ғана түсіндіру жеткіліксіз. Мұндай тар түсіндірме кеңестік және посткеңестік әдебиетте жиі ұшырасады. Үздіксіз білім, ең алдымен, адамның өмір бойы өзгермелі қоғамда белсенді өмір сүруіне, кәсіби және мәдени тұрғыдан үнемі өсіп отыруына мүмкіндік беретін жүйе ретінде қарастырылуы тиіс.
Теңсіздік парадоксы: білім дамыған сайын алшақтық та ұлғаяды
Білім революциясы ғылыми-техникалық революция сияқты әлемнің әр өңіріне әркелкі әсер етті. Нәтижесінде ол дамыған және дамушы елдер арасындағы айырмашылықты одан әрі тереңдете түсті. Дамыған мемлекеттерде жоғары білімнің жалпыға бірдейлігі мен жаппай үздіксіз білім шынайы тәжірибеге айналса, көптеген дамушы елдер үшін жалпыға бірдей сауаттылықтың өзі әлі күн тәртібінен түскен жоқ.
Дамыған елдерде
- Жоғары білімге кең қолжетімділік
- Үздіксіз білім беру мәдениеті
- Экономикамен қатар әлеуметтік мобильділік құралы
Дамушы елдерде
- Сауаттылық пен базалық білімге қолжетімділік мәселелері сақталады
- Қаржыландыру мен инфрақұрылым тапшылығы
- Теңсіздікті азайтуға бағытталған саясаттың әлсіздігі
«Баршаға бірдей білім»: құқықтық және құндылықтық негіз
Халықаралық қоғамдастық білімнің адам дамуындағы лайықты орнын қамтамасыз ету үшін ұзақ мерзімді стратегия қалыптастырды. Ол — «Баршаға бірдей білім» стратегиясы. Оның негізгі қағидалары 1990 жылы БҰҰ ұйымдастырған Джомтьен конференциясында тұжырымдалып, «Баршаға бірдей білім туралы Дүниежүзілік декларацияда» бекітілді.
Декларация адам құқықтарының Жалпыға бірдей декларациясы мен Бала құқықтары туралы конвенцияға сүйене отырып, әрбір бала, жасөспірім және ересек адамның базалық білім қажеттіліктерін толық мағынада қанағаттандыратын білім алуға құқығы бар екенін жариялады: танып-білуге, әрекет етуге, өзгелермен бірге өмір сүруге және тіршілік етуге үйрететін білім.
Бұл тәсіл білімді адамның мүмкіндіктерін ашуға және оқитындардың тұлғалық дамуына бағыттайды. Түпкі мақсат — жеке өмір сапасын жақсарту және қоғамды жаңартуға нақты мүмкіндік беру.
Дакар форумы: міндеттемелерді нақтылау
2003 жылғы сәуірде білім жөніндегі Дүниежүзілік форум Дакарда «Баршаға бірдей білім» стратегиясын іске асырудың онжылдық қорытындыларын шығарды. Форум білімді адам дамуының аса маңызды компоненті ретінде қарастырып, оның адам құқықтарының негізгілерінің бірі екенін айқын атап өтті. Білім орнықты дамудың, бейбітшілік пен тұрақтылықтың, елдер арасындағы ынтымақтастықтың кілті ретінде бағаланды және жаһандану жағдайында қоғам өмірі мен ХХІ ғасыр экономикасына белсенді қатысудың қажетті құралы деп танылды.
Дакар форумының 6 мақсаты
- 1 Жас балаларға күтім мен тәрбиені, әсіресе ең осал және үлестен құр қалған балалар үшін, кеңейту және жақсарту.
- 2 Барлық балалардың, әсіресе қыз балалардың, тұрмысы төмен отбасылар мен этникалық азшылық топтардан шыққан балалардың тегін әрі міндетті, сапалы бастауыш білім алуына жағдай жасау.
- 3 Жасөспірімдер мен ересектердің білім алу қажеттіліктерін оқу бағдарламалары мен өмірлік машықтарға тең қолжетімділік арқылы қанағаттандыру.
- 4 Ересектердің, әсіресе әйелдердің, сауаттылық деңгейін 50%-ға арттыру және базалық әрі үздіксіз білімге тең мүмкіндік беру.
- 5 Білім беруде гендерлік теңдікке қол жеткізу: қыз балалардың сапалы базалық білімге толық және тең қолжетімділігін және жақсы үлгеріміне жағдай жасауды басымдық ету.
- 6 Білім сапасын барлық аспектіде көтеру және өлшенетін нәтижелерге қол жеткізу (сауаттылық, есептеу, маңызды өмірлік машықтар).
Жоғары білім: еңбек әлемімен өзара ықпалдасу
Джомтьен мен Дакар форумдарында базалық білімге қатысты қалыптасқан қағидалар 1998 жылғы 5–9 қазанда ЮНЕСКО Парижде ұйымдастырған жоғары білім жөніндегі Дүниежүзілік конференцияның идеяларымен толықты. Конференция үкіметтерге жоғары білімге қолжетімділікті қамтамасыз етуді және тең мүмкіндікті білім саясатының жетекші бағытына айналдыруды ұсынды.
Маңызды ұстаным: жоғары білім «жұмыс әлеміне» толық бағынбауы тиіс; керісінше, онымен өзара іс-қимыл жасап, қоғамның мәдени және өнегелік миссиясын да сақтауы керек.
Осылайша халықаралық қауымдастық білімді тек жұмыс күшін қалыптастыру немесе кадр даярлаумен шектеуге қарсы ұстаным білдірді. Париж конференциясы жоғары мектептің жалпы мәдени және тәрбиелік қызметтерінің әлсіреуіне ерекше алаңдаушылық танытты.
Білім жүйесі: құрылым және халықаралық стандарттау
Әр елдің білім жүйесі бірнеше құрылымдық бөліктен тұрады: деңгейлік, ұйымдық (ішкі ұйымдастыру және сыртқы ықпалдарымен қоса) және мазмұндық. Көп жағдайда мұны ұлттық білім үлгісі деп атайды. Қазіргі көзқарас бойынша білім — ұзақ әрі күрделі үдеріс; ол адам өмірінің едәуір бөлігін қамтуы тиіс. Сондықтан көпдеңгейлі құрылымның болуы заңды.
ХХ ғасырдың ортасына дейін мемлекеттер өз оқыту сатыларын дербес айқындап келді. Алайда әлемдік экономикалық, ғылыми және мәдени интеграцияның тереңдеуі, ақпараттық кеңістіктің қалыптасуы және ең бастысы — білім беру мен кадр алмасудың жүйелі практикаға айналуы халықаралық жіктелімді қажет етті.
БХСЖ: логикасы және салалары
ЮНЕСКО қамқорлығымен 1995 жылы Женевада өткен конференция білімнің Халықаралық стандарттық жіктелімін (БХСЖ) бекітті. Кейін білім революциясының қарқынына ілесе алмауына байланысты 1999 жылы жаңа нұсқа қабылданды. Жіктелімнің бастапқы бірлігі — оқыту бағдарламалары; олар екі өлшеммен сипатталады: білім сатысы және білім саласы.
Білім жүйелерінің үлгілері: американдық және еуропалық тәсіл
Базалық білім жүйелерін бірқатар өлшем бойынша жіктеуге болады: мемлекеттің рөлі; басқару мен қаржыландыруда ұлттық және жергілікті деңгейлердің арақатынасы; ақылы және тегін білімнің үлесі; элитарлық пен бұқаралықтың балансы; жоғары білім мазмұнындағы іргелілік пен практикалық бағдардың пропорциясы.
Американдық үлгі (жапон жүйесімен жақын)
- Мемлекеттік қаржыландыру маңызды, бірақ жеке бизнес те белсенді қатысады.
- Мектептер көбіне муниципалды органдар қарауында; мемлекеттік және жекеменшік ЖОО-лар арасында шамамен паритет бар.
- Қаржыландыруда жергілікті көздер ұлттық деңгейден жиі басым.
- Орта білім негізінен тегін; жоғары білім көбіне ақылы, бірақ студенттерді қолдау жүйесі дамыған.
- Элитарлық және «жай» университеттер арасындағы алшақтық айқын.
- Оқу мазмұнын айқындауда автономия жоғары; мемлекеттік араласу шектеулі.
Еуропалық үлгі (кеңестік жүйе тарихи түрленімі ретінде)
- Мемлекеттік және тегін білім басым.
- Университет автономиясы терең тарихи дәстүрге сүйенеді.
- Оқу мазмұнындағы орталықтандыру деңгейі салыстырмалы түрде жоғары.
- Басқаруда академиялық топтардың рөлі айқын; АҚШ-та бұл қызмет жиі қамқоршылар кеңесіне тән.
- Іргелі, терең даярлыққа басымдық беру күштірек.
Ескерту: АҚШ-та жоғары оқу орындарының едәуір бөлігі мемлекеттік болғанымен, ең озықтарының бірқатары — жекеменшік университеттер. Керісінше, Жапонияда университеттердің басым бөлігі жекеменшік болғанымен, ең беделділері көбіне мемлекеттік университеттер саналады, әрі ондағы оқу ақысы жекеменшік сектордан жоғары болуы мүмкін.
Корпоративтік үздіксіз оқыту: Жапония және Батыс тәжірибелері
Қазіргі кезеңде жапон жұмыс күшінің біліктілік деңгейі жиі ең жоғары стандарттардың бірі ретінде бағаланады. Жапонияда барлық санаттағы жұмысшыларды үздіксіз оқыту кадр саясатының стратегиялық бағыты ретінде ерте кезеңде мойындалып, жүйелі түрде енгізілді. Үздіксіз оқыту жапон фирмаларында еңбек үдерісінің ажырамас бөлігіне айналды: әр қызметкер аптасына шамамен 8 сағатты оқуға жұмсайды (4 сағаты — жұмыс уақыты, 4 сағаты — жеке уақыты есебінен).
Жапон компанияларының логикасы
Кәсіптік білім жүйесінің өзегі — икемді қызметкер тұжырымдамасы: адамды кемінде 2–3 мамандық бойынша даярлау және кейін өмір бойы біліктілігін тұрақты көтеру. Бұл тәсіл арнайы адам капиталын жинақтауға жағдай жасайды.
Экономикалық тиімділік өлшемі
Қайта даярлау көп жағдайда қызметкерді ауыстырудан арзанырақ. Ірі компаниялардың тәжірибесінде қайта оқытуға салынған инвестиция өнімділік пен тиімділікті арттыратын фактор ретінде қарастырылады.
Швейцария фирмаларының біліктілікті арттыру бағдарламалары да назар аудартады: түлектер оны өндірістегі «университеттік дайындықтың жалғасы» және мансаптық өсудің негізі ретінде бағалайды. Францияда кәсіпорындар жұмысшылардың кәсіптік даярлығына жалақы қорының белгілі бір пайызын бөлуге міндетті; соның нәтижесінде жыл сайын жалдамалы қызметкерлердің елеулі бөлігі компания есебінен оқыту курстарымен қамтылады.
Мемлекет білім нарығында: неге араласады және қалай әсер етеді?
Білім беру қызметтері нарығындағы ірі ұжымдық тұтынушының бірі — мемлекет. Мемлекеттің экономикаға микро және макро деңгейлерде көпқызметті араласуы қазіргі даму жағдайында объективті қажеттілік ретінде қарастырылады. Білім саласында бұл араласу, ең алдымен, білім беру мен еңбек нарығына қатысты мемлекеттік саясат арқылы жүзеге асады: орта және ұзақ мерзімде дамудың материалдық-экономикалық және құқықтық алғышарттарын қалыптастыру.
Мемлекеттің негізгі функциялары
- Білім нарығы қатысушыларының экономикалық қатынастарын реттейтін құқықтық нормаларды бекіту және орындалуын қадағалау.
- Ұлттық табысты (ЖІӨ) қайта бөлу арқылы білім саласын қаржыландыру.
- Білімнің ең төменгі деңгейін айқындау және оны қамтамасыз ету.
- Стратегиялық шешімдер қабылдау және білім стандарттарын белгілеу.
- Салық саясаты, трансферттер және несие құралдары арқылы білім нарығына ықпал ету.
- Оқу орындарын реттеу: лицензиялау, аттестаттау, біліктілік құжаттарын сертификаттау.
Экономикалық өсудің жаңа теориялары (Ромер, Р. Лукас және басқалар) көбіне адам капиталы тұжырымдамасына сүйенеді. Бұл көзқарастарда адам капиталының қорлануы білім беру саласындағы әрекеттердің нәтижесі ретінде түсіндіріледі: білімге салынған шығындар жаңа идеяларды өндіру қабілетін арттырады, технологиялық ілгерілеуді қолдайды және ғылымды қажетсінетін өндірістерде салыстырмалы артықшылық қалыптастырады.
Қорытынды логика: білім беру — экономикалық өсудің, әлеуметтік тұрақтылықтың және өркениеттіліктің факторы. Бірақ оны өндіру елеулі ресурстарды талап етеді әрі нарықтық «шарасыздық» құбылыстары да байқалатындықтан, мемлекеттің реттеуші және ынталандырушы рөлі күшейеді.
Мемлекет шығындары тек бюджеттен тікелей аударымдармен шектелмейді: білім алу кезеңінде еңбек қызметіне толық араласа алмаудан туындайтын жасырын ішкі шығындар да бар. Сонымен қатар жоғары білімді мамандардың жұмыссыз қалуы мемлекет үшін тиімсіз, өйткені бюджет шығындары салық тетіктері арқылы қайтарылуы тиіс. Білім деңгейі өскен сайын білім беру қызметтерінің көлемі, оқу материалдарына сұраныс және жоғары білікті еңбекке қажеттілік те арта түседі.
Халықаралық ұйымдар: қолдау бар, бірақ басымдық ұлттық саясатта
Отандық білім беру кеңістігінде халықаралық ұйымдардың қатысуы әртүрлі арналар арқылы іске асады: халықаралық ұйымдардың бағдарламалары (БҰҰ, ЮНЕСКО, ЕО, НАТО, МАГАТЭ және т.б.), дамыған елдердің мемлекеттік бағдарламалары (мысалы, АҚШ, Германия, Франция бағыттары), сондай-ақ жекеменшік қорлардың бастамалары (SOROS, FORD, MacArthur және т.б.).
Маңызды шектеу
Халықаралық көмектің сипаты, әдетте, ұлттық білім беру бағдарламасына қатысты жанама және толықтырушы болғаны дұрыс: негізгі бағыт, басымдық және жауапкершілік ұлттық саясатта қалуы тиіс.