Жыл өлеңі
Эссе
Халық музыкасы: рухани болмыстың айнасы
Белгілі бір халық туралы аз білсеңіз, тіпті мүлде бейхабар болсаңыз да, оның өзіне ғана тән музыкасына құлақ түріңіз. Сонда бейтаныс жұрттың рухани әлемі бірте-бірте ашылады: ақкөңілдік пен адалдық, қуаныш пен шаттық, мінездің елгезек темпераменті, сұлулықты танудағы нәзік талғам және поэтикалық, бейнелі ойға бейімділік анық сезіледі.
Музыка — халықты танудың кілті
Халықтың мыңдаған жылдық дәстүрі мен өнерінде музыкалық шығармашылықтың стилі де, сипаты да айқын көрінеді. Ән мен күйдің түп-тамыры тек өмір салтына ғана емес, әнші мен күйшінің талғамына, қиялына және шеберлігіне де байланысты.
Назар аударатын белгі
Рухани көріністің белгілері — уақыттың да нышаны. Әр дәуір өзіне тән фольклорлық бейнелерді тудырады, ал халық музыкасының жанды образдарында сол заманның “өлшемі” мен дәстүр сабақтастығының байланыстары көрініс табады.
Уақыт, дәстүр және фольклор
Үздіксіз өзара ықпал мен жалғастық фактілері өнерпаз ұрпақ санасының елегінен өтіп, жаңа қабаттармен толыға береді. Көне дәстүрдің сақтаушысы әрі бүгінгі күннің жанды куәгері ретіндегі халық музыкасы, әсіресе әндер, қоғамдық-әлеуметтік, азаматтық және моральдық-этикалық көзқарастарды да бойына сіңіреді.
Музыкалық фольклордың формалары мен жанрларын тұрмыста сақтау әр халықта әрқалай: сұлулық туралы түсінік те, дәстүрлік ұғымдар да қайталанбас сипатқа ие. Ұлттық ерекшеліктің ішінде салыстыруға келмейтін айрықша құбылыстар болады.
Қазақ музыкасының болмысы
Қазақ музыкасының да, әндерінің де өзіндік қасиеттері мол. Қазақтың музыкалық-көркемдік дәстүрлеріндегі шығармашылық ойдың кеңдігі және тұрмыста елеусіз көрінетін құбылыстарды философиялық деңгейде терең пайымдай білуі таңғалдырады. Бұл халықта үйлесім мен икем, сезімталдық ерекше дамыған.
Поэзияның “музыка тілеуі”
Ауызша поэтикалық мұраның мазмұнында айрықша мән бар: ол өзі әндей сызылып, күйдей күңгірлеп, әуезбен айтуды қажет етеді. Яғни мәтіннің табиғатының өзі музыкалық орындауға сұранып тұрады.
Көркемдік пен дүниетаным
Ән мен күйде қоршаған ортаны қабылдаудағы айқындық, бейнелі ойлау, эстетикалық талғам және қоғамдық көзқарас қатар өріледі. Бұл — фольклорды тек “мұра” емес, тірі мәдени механизм ретінде қарауға мүмкіндік береді.
Зерттеу міндеттері және әлсіз тұстар
Мұндай бай мұра музыка зерттеушілерінің алдына маңызды міндет қояды: қазіргі музыкалық мәдениеттің бастауы болып табылатын қазақ музыкалық шығармашылығының қайнар көздерін ғылыми тұрғыдан жүйелі түрде іздеу және жандандыру қажет.
Ең осал жер
Қазақстандағы музыка зерттеудің әлсіз тұсы — халық музыкасының көне қабаттарын іс жүзінде терең игеру мен қорытындылаудың жеткіліксіздігі. Практикалық тәжірибе мол жиналғанымен, кейбір жанрларға (әсіресе әдет-ғұрып әндеріне) қатысты теориялық тұжырымдар әлі толық орныққан жоқ.
Бұл бағыттағы еңбектерде филолог-ғалымдардың теориялық тұжырымдары, сондай-ақ музыкалық-этнографиялық және тарихи-теориялық зерттеулердің қорытындылары маңызды арқау болады. Жанрлардың шығу тегі мен қызметін айқындауда отандық және ертеректегі зерттеушілердің еңбектеріне сүйену — әдістемелік тұрғыдан қажет қадам.
Әдет-ғұрып фольклоры: табиғи орны мен қызметі
Қазақтың әдет-ғұрып, тұрмыс-салт фольклоры халық өміріндегі дәстүрлердің рөлі мен маңызын танытады. Көне фольклор — ұжымның тұрмыстық және дүниетанымдық жүйесінің органикалық бөлігі; оның синкреттік сипаты жанрлық, образдық және стильдік жүйелердің қалыптасуына негіз болған.
Патриархалдық тұрмыс-салттың заңдастырылған ережелері мен ғұрыптары бейнелі-айшықты ерекшеліктерге ықпал етіп, тұрмыс-тіршіліктің әр саласында өлең шығару мәдениетін орнықтырған: белгілі бір оқиғаға арнап екі-үш, төрт жолдық ұйқасты мәтін туып, оған рефрен, созылыңқы әуез, бекітілген қайырма жалғасып отырған.
Күнтізбелік әндер: маусым мен еңбек ырғағы
Қолданбалы сипаты бар көне әдет-ғұрып әндерінің бір қабаты — күнтізбелік ғұрыптарға қатысты әндер. Мысалы, жаңа жылды қарсы алу күндері орындалатын “Наурыз әндері” көктемгі төлдетудің құт-берекесіне, жердің өнімді болуына, өрістегі шөптің жайқалуына тілектестік білдірген.
Мұндай әндерде еңбек процесінің элементтері де айқын: тілек айту — жай ғана сөз емес, қауымның табиғатпен қатынасын реттейтін ритуалдық әрекет. Жыл маусымын көрсететін үлгілердің бірі — “Жыл өлеңі”.
Туғандар, қысына тышқан жылдың қамсыз болма,
Азабын ол кемулі болсын ірге.
Туғандар тышқан жылғы қу келеді,
Талайды бойға сенген сүріндірген-ай.
Көне қабаттың ізі
Фольклористердің пайымдауынша, маусымдық әндердің бастапқы қабаты табиғатқа еліктеу және табиғатты белгілі құбылысты қайталауға “мәжбүр ету” ниетімен байланысты болған.
Жарапазан: құттықтау әні және діни рең
Қазақтың әдет-ғұрып мәдениетінде жарапазан (жарамазан) тәрізді құттықтау әндері ерекше орын алады. Бұл дәстүр көне заманнан Орта Азия халықтарына ортақ болып, кейін Рамазан айында орындалатын ғұрыпқа айналған: жастар үй-үйді аралап, құттықтап, сый-сияпат алған. Орындаушылар жарапазаншылар деп аталған.
Айтамын жарапазан еліңізге,
Байлаңдар бір орамал белімізге.
Байласаң бір орамал белімізге,
Барамыз мақтап, мақтап елімізге.
Қайырмасы: Оразаң қабыл болсын, ұстаған жан,
Әсіре мазан, сайра мазан,
Оразаң қабыл болсын ұстаған жан.
Рамазан кезіндегі жарапазан әндерінде діни нанымдар байқалғанымен, олардың бойында көне дәуірдегі әдеттердің ізі де сақталған. Тұрақты рефрендерде пайғамбардың серіктерін ауызға алу, Құраннан алынатын “лә илаһа илла Алла” (“Алладан басқа тәңір жоқ”) формуласының қайталануы соған дәлел.
Кей үлгілердің шығу төркінін түсіндіруде этнографиялық жазбалар маңызды: мысалы, “Мұхамедия” секілді атаулардың көшпелі ортада жаңа мән алып, исламдық негізбен астасып кеткенін көруге болады.
Арбау-байлау: бәдік пен күләпсан
Малшылардың және жалпы тұрмыс-салттың көне қабаттарының бірі — арбау-байлау, емдеу сипатындағы әндер. Соның ішінде “Бәдік” пен “Күләпсан” секілді үлгілер бар. Бүгінде мұндай әндерді тұрмыста сирек кездестіреміз, бірақ олардың мәдени қызметі — өте көне.
Пышаққа көш, ағатай, пышаққа көш,
Қойдан қойға жүгірсін тұсаққа көш-ай.
Жайыңды одан көшер ме, айтайын,
Отырған әріптесті құшақтай кеш-ай.
Бұрма, бәдік тағы да, бұрма, бәдік,
Босағада бұрылып тұрма, бәдік.
Бұрылып босағада тұрсаң, бәдік,
Көңіліне иесінің келер кәдік-ай.
Күләпсан кешкелі отыр,
Арқаға кеш жаралған!
Қарағайдан жаңқаға көш!
Таппасаң жайлауыңды,
Және айтайын жүгірген
Қойдан қойға марқаға көш!
Көш, көш, көш!
Формула мен әсер
Арбаулардың ықпалы көбіне сөздік формулаға — дұғалық, бұйрықтық құрылымға тіреледі. “Кеш”, “көш” секілді қайталанатын сөздер магиялық мәнді жинақтап, ауруды “өзге жаққа көшіруге” болады деген сенімді күшейткен.
Қазақ тұрмысында жылан шаққанда арбау, бақсы-сарын айту, сүйекпен (жиі — жауырынмен) бал ашу тәрізді практикалар да болған. Зерттеушілер арбау өлеңдерін фольклордың ең көне түрлерінің бірі деп қарастырады: олар көбіне утилитарлы, яғни нақты практикалық мақсатқа бағытталған.
Аңшылық өлеңдер және еліктеу поэтикасы
Ән-өлеңдердің арасында аңшылыққа қатысты үлгілер де бар. Бұл мәтіндерде көне дәуірдегі еңбек, тұрмыс-салт, табиғат күштеріне көзқарас, сенімдер мен ғұрыптардың ізі байқалады. Кейбірі жануар мен құстың қимыл-қозғалысына, дауысына еліктеуден туған.
Ежелгі жазба деректерде де мұндай образдылық ұшырасады. Түркі дәстүріндегі аңшылық сарынның терең тамыры кейінгі жыр әуендерінің интонациялық құрылымына табиғи түрде қабаттасып сіңгендей әсер береді.
Қазақ тұрмысында құспен аң аулау кең тараған: аңшы құстарды баптаушылар құсбегі аталған. Бұл тәжірибе де әншілік-жыршылық өнерден өз орнын тапқан.
Төрт түлік туралы өлеңдер: тіршіліктің өзегі
Қазақтың мал бағумен сабақтас тіршілігі малды қастерлеуге байланысты әдет-ғұрыптар мен ырымдарды тудырған. Жануарлар бейнесі ертедегі әншілік-жыршылық дәстүрден де көрініс тапқан. Оның бір жарқын қабаты — “Төрт түлік туралы өлеңдер”.
Неге “төрт түлік” маңызды?
- Түйе, жылқы, сиыр, қой — күнкөрістің тұтас жүйесі: ет, сүт, қымыз, киім.
- Малды асқақтата суреттеу — шаруашылықтың, отбасының аман-саулығын айқындайтын мәдени белгі.
- Кейін бұл үлгілер жаңа ән-жырларға ауысып, малшылық поэзияның бояуын қанықтырған.
Бұл өлеңдерде антропоморфизм жиі кездеседі: жануарға адам мінезін телу, жануар бейнесі арқылы адам сезімін беру тән. Импровизациялық, әуезділікке негізделген речитативтік айту, буындық әндетулердің араласуы да осы қабатқа тән белгі. Жануарлар мен құстардың символдық музыкалық бейнелері тек өлеңде емес, қазақтың аспаптық музыкасында да бар — бұл халық музыкасының өз алдына қайталанбас қабаты.
Той және қаза: тұрмыс-салт жырларының салмақты қабаты
Қазақтың тұрмыс-салт жырларының қалың қабаттарының бірі — тойға байланысты өлеңдер және өлік шығару дәстүрімен сабақтас жоқтау, көңіл айту, естірту жырлары. Бұл үлгілер белгілі бір жүйемен топтасып, қауымның өмірлік циклін: қуаныш пен қайғыны, қоғамдық қатынастар мен моральдық өлшемдерді бірге бейнелейді.
Қорытынды пайым
Халық музыкасы — өткеннің қалдығы ғана емес, уақыттың тынысын сақтаған тірі жүйе. Ән мен күй арқылы дүниетаным, эстетика, еңбек тәжірибесі және әлеуметтік жад қатар оқылады. Сондықтан музыкалық фольклорды жинау, жүйелеу, көне қабаттарын терең игеру — мәдениеттің өзегін тануға бастайтын ең сенімді жолдардың бірі.