Философияның пайда болуының тарихи алғышарты
Қазақ философиялық ойының тарихи қалыптасуы
Ежелгі заманнан өмір сүріп келе жатқан түркі тайпаларының негізінде қалыптасқан іргелі халықтардың бірі — қазақ халқы. Ғасырлар бойы жазба мәдениеті орнықпаса да, ол ауызша дәстүр арқылы өзіне тән бай рухани мұра жасай білді. Жазба әдебиет қалыптасқаннан кейін бұл мұра қарқынды дамып, әр қилы ерекшеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті.
Осы рухани мұра жүйесінде қазақтың ертедегі философиялық элементтерінен бастап, қазіргі заманғы кемел философиялық теорияларға дейінгі ұзақ та жемісті ой тарихы айқын көрінеді. Қазақ философиясының негізгі бағыттарының қатарында тұрпайы-диалектикалық пайымдар, дүниеге шынайы көзқарас, дінді тану және еркін ойлау үрдістері, адамгершілік мәселелері мен адам туралы ілімдер, күш көрсетпеу идеясы және зорлық саясатына қарсы ұстанымдар болды.
Кілт ұғымдар
Ауызша дәстүр және ойлау мәдениеті
Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мен батырлар, хандар мен қолбасшылар, айтыскерлер мен ертекшілер, билер мен серілер — бәрі де өз заманының объективті құбылыстарын тілге тиек, ойға өрнек етіп, әр түрлі деңгейде қазақ халқының қоғамдық-саяси, мәдени және, түптеп келгенде, философиялық ойлау жүйесінің құрылымын қалыптастырды.
Бұл ойлау кеңістігінде шынайы реализм, еркін ойлау, деистік және пантеистік көзқарастар, адамгершілік пен ізгілік, имандылық, зорлық-зомбылыққа қарсы күрес, құқықтық-саяси және философиялық пайымдар, мемлекет пен қоғам, жеке адам болмысы сияқты мәселелер кеңінен көрініс тапты. Аталған көзқарастар сыңаржақтық пен тоқырауға, халықтың прогрессивті дамуына кедергі келтіретін кемшіліктерге қарсы бағытталды. Бұл — қазақ философиясының қалыптасуы мен дамуының өзіндік белгісі.
Жүйелілікке қарай өсу
Бұл ойлар қазақ философиясы бірден қалыптасқан, толыққанды дайын жүйе болды дегенді білдірмейді. Біртұтас дүниетаным, дүниені жан-жақты тану, оның заңдылықтарын, таным үдерісін және әлеуметтік мәселелерді жүйелі түсіндіру, ойлау түрлерінің құрылымын анықтау — негізінен соңғы ғасырлардың үлесіне тиеді.
Дегенмен, жыраулық және ақындық шығармашылықта қоршаған табиғат пен әлеуметтік орта туралы ойлаудың едәуір жиынтығы болды. Кездейсоқтық пен жүйесіздік сипатына қарамастан, онда халықтың бай практикалық өмірі мен даналығын танытатын философиялық мән бар еді.
Ауыз мәдениетінің феномені
Ойлау тәсілінің даралығы, шығармашылық жолдың ауызша мәдениетке сай орнығуы, мәтіндерді есте сақтау және ұрпақтан-ұрпаққа бұрмаламай жеткізу — философия тарихындағы айрықша құбылыс.
Фольклор — объективті шындықтың куәгері
Халқымыздың өмірін бейнелеп, адамның түйсігі мен ойын, өскелең талабын көрсете білген фольклорда объективті шындықтың элементтері бар. Халық эпостары, ертегілер, аңыздар, лирикалық-тұрмыстық поэмалар, мақал-мәтелдер — табиғи және әлеуметтік құбылыстарды, саяси-экономикалық жағдайларды, ізгілік мұраттарын өз уақытының деңгейінде танып-білудің куәгерлері.
Ауызша халықтық мәдени ескерткіштерді зерттеу халқымыздың танымдық, әлеуметтік-саяси, адамгершілік-тәрбие және дүниетанымдық ерекшеліктерін тереңірек білуге мүмкіндік береді.
Бастапқы деңгей және тарихи маңызы
Табиғи және әлеуметтік өмірді тікелей бейнелеу, дүниенің құрылымы мен оның жасырын күштері туралы тұрпайы түсініктер қазақ философиясының бастапқы деңгейін сипаттайды. Ол кезеңде жүйелі әрі негізделген көзқарас орнықпағандықтан, философияның басты бағыттары да толық айқындалмады.
Қазақ философиясының тарихы — халық тарихының ең маңызды құрамдас бөліктерінің бірі. Мұнда ғылыми таным үдерісі мен халықтың идеялық ізденістері, бай тарихи тәжірибе және ұлттық ойлау айшықтары көрініс табады. Қазақ философиясы — халқымыздың тарихын жан-жақты түсінуге мүмкіндік беретін әдістемелік негіз әрі маңызды құрал.
Ол қоғамдық сананың өзге түрлерімен тығыз байланыста. Сондықтан қазақ философиясын жүйелі зерттемейінше, қазақ ғылымының тарихын, саяси идеологиясын, өнерін, әдебиетін, адамгершілік қағидаларын, діндарлық тәжірибесін және өзге де рухани құбылыстарды толық пайымдау қиын.
Азаматтық өлшем
Ұлт-азаттық қозғалыспен тығыз сабақтасқан қазақ философиясы ғылыми құндылығымен қатар, жоғары азаматтық сипатымен де ерекшеленеді: ол әлеуметтік әділеттілікке жетудің жолдарын тікелей іздеуге ұмтылып, қоғамдық жауапкершілікті күшейтті.
Миф, эпос және философияның туу алғышарттары
VI ғасырдан бастап қазіргі Қазақстан аумағында алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, оның орнына феодалдық әлеуметтік-экономикалық формация орныға бастады. Философияның пайда болуының тарихи алғышарты — миф. Алайда философия мифті эпос арқылы өзгертіп, жүйелеген кезде ғана оны жаңа мазмұнда пайдаланды: әр дәуір эпостың мифтік үлгілерін түрлендіріп отырды.
Сонымен бірге өнердің және бастапқы ғылым элементтерінің ықпалы философияның қалыптасу үдерісін жеделдетті. Мифологиялық дүниетаным мен табиғат және қоғам туралы енді ғана дамып келе жатқан ғылыми элементтердің арасындағы қайшылықтарды шешу — философияның пайда болу жолы деген тұжырым да бар.
Мифтен философияға өту: ойлау нысандары
Философия мифке тән дүниеге тұтас көзқарас бағытын сақтауға тырысады. Соның негізінде мифологиялық не аллегориялық-көркем, не символикалық-діни, не нақты-ғылыми ойлау түрлерімен сабақтасып, бірақ олардың әрқайсысының шеңберіне сыймайтын жаңа түсініктегі ойлау нысандарын қалыптастырады.
Белгілі дүниені түсіндіруден белгісіздігі мол дүниені танып-білуге ұмтылу, ал егер оны тану мүмкін болмай қалса, тәңірге не құпия тылсым күшке сүйену — мифтің өзіне тән ерекшелігі. Ал философиялық пайымдауда ақылмен ой қозғау, табиғаттың өзіне бет бұру, дәлелге сүйенетін көзқарас қалыптастыру алдыңғы орынға шығады.
Айырмашылықтың өзегі
- Діни-мифологиялық тұжырым көбіне әдет-ғұрып пен беделге сүйенеді.
- Философиялық ой заттар мен құбылыстардың мәнін ашуға, рационалды пікірталасқа, қайшылықтарды аңғарып, шешуге ұмтылады.
- Бұл ізденіс адамның жан-жақты ойлауымен және интеллектуалдық интуициясымен ұштасқанда нәтижелі сипат алады.
Әлеуметтік құрылым және ойшылдар дәстүрі
Қазақ тарихында жиі кездесетін рулық генетизм қоғамның әлеуметтік және таптық жіктелуі күшейген кезде, әсіресе ақсүйек рулар қалыптасқан дәуірде айқын көрінді. Олардың қоғамдағы орны «тегі құдайдан» немесе батыр бабалардан басталады деген түсіндіру арқылы заңдастырылды. Осылайша, олардың әлеуметтік дүниенің қажетті бөлігі ретіндегі белсенді рөлі бекіді.
Осы ортадан шыққан ойшылдардың әлеуметтік идеялары қоғам дамуының үрдістерін біршама дәл бейнеледі. Көзқарастары тарихи дамудың мүддесіне сай келген тұста, олар қоғамдық пікір ретінде орнықты. Бұған Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би және басқа да тұлғалардың ой жүйесі, нақылдары мен шешімдері дәлел.
Жалпыадамзаттық мәселелер
Әлемдік тарих көрсеткендей, қоғам дамуының көптеген кезеңдерінде экономикалық мүдделер мен саяси қызметтен гөрі философиялық, этикалық, діни мәселелер алдыңғы қатарға шығады. Олар — азаттық пен адам еркіндігі, діни сенім мен ақыл-ой арақатынасы, өмір сүрудің мәні мен адамгершілік қасиет, бостандық пен құлдық, «алтын ғасыр» мен «ақыр заман» туралы түсініктер және басқа да тақырыптар.
Қоғамдық ойдың көптеген мәселелері ұлттық шеңберден асып түседі. Мысалы, ағартушылық бағыт тек ұлттық сипатпен шектелмейді: оның ұлттық ерекшеліктері әлемдік жалпылықпен астасады.
Қазақ ағартушылығының ерекшелігі
Қазақ ағартушылығының басты ерекшелігі — ұлттық мәселені негізгі проблема ретінде қоюы және қоғамдық практикамен тығыз байланысы. Жаңадан қалыптасып келе жатқан қазақ буржуазиясының ой-өрісін көрсете отырып, бұл ағартушылық халықтың ұлттық сана-сезімін оятуға, бостандық пен рухани азаттыққа ұмтылысын күшейтуге жәрдемдесті.
Қазақстанда оның қалыптасуы мен дамуына ықпал еткен демократиялық элементтер халықтың ауыз әдебиеті мен фольклорында, сондай-ақ феодализмнен капитализмге өту кезеңінде пайда болған қоғамдық өзгерістерде көрінді.
Қазақ философиясындағы тарихи кезеңдер
Қазақ философиясында қоғамдық ой эволюциясы шартты түрде үш деңгей арқылы көрінеді: қоғам, қоғамдастық және қоғамдық пікір. Белгілі бір кеңістік-уақыт аясында философиялық құбылыстарды да үш кезеңге бөліп қарастыруға болады.
1) Алғы философия (ежелгі дәуір — XII ғ.)
Объективтілік пен субъективтілікті әлсіз ажырататын сана басым болды. Ойлау іштей қайшылығы аз болғанымен, қажетті дәлелге сүйенген тұтас теория құра алмады.
2) Тұжырымдамалық өсу (XIV ғ. — XX ғ. басы)
Объективтілік пен субъективтілікті жоғары деңгейде ажырату күшейді. Ұғымдарды логикалық қолдану арқылы теориялар мен тұжырымдамалар жасауға ұмтылыс пайда болып, қоғамды және адамның өзін шынайырақ бейнелеу деңгейі артты.
3) Классикалық жүйеге ұмтылыс
Теориялық-әдістемелік қасиеттермен байытылып, классикалық жүйеге жақындаған және әлемдік рухани байлықпен ұштастырылған бағыттар күшейді.