Бастауыш сынып жасындағы баланың ерекшелігі және оның дамуы туралы қазақша реферат
Тақырыптың мәні: жас ерекшелігін ескерген тәрбие
Тәрбие мен оқыту белгілі бір жас кезеңіндегі балалар тобына бағытталады. Сондықтан әр жас мөлшеріне тән мүмкіндіктер мен міндеттерді түсіну — педагогикалық жұмыстың негізгі шарты. Адам өмірінің әр кезеңінде мінез-құлық пен психологиялық ерекшеліктер өзгеріп отырады: мектепке дейінгі шақ, жасөспірім кезең және ересектік шақ бір-біріне ұқсамайды.
Мектептің алдында тұрған ең үлкен міндет — жастарды өмірге және ұжымдық еңбекке дайындау, әр баланың дүниетанымын қалыптастыру және жеке тұлға ретінде жан-жақты дамуына жағдай жасау. Белгілі бір жастағы балалардың жас мөлшері дегенде, сол жастағы көпшілікке ортақ сипаттар мен мінез ерекшеліктері түсініледі. Оларды елемеу оқу мен тәрбиенің әдістерін таңдауда қателікке әкелуі мүмкін.
Негізгі қағида
Оқыту тәсілі баланың жасына, даму деңгейіне, қызығушылығына және қабылдау ерекшеліктеріне сай болуы керек.
Педагог үшін
Әр жастағы топпен жұмыс істегенде мақсат, мазмұн, қарқын және талап деңгейі өзгеріп отырады.
Бастауыш сынып жасындағы баланың дене дамуы
Бастауыш сынып кезеңінде баланың ағзасында айқын физиологиялық өзгерістер жүреді. Орта есеппен салмағы жылына 2–2,7 кг қосылады. 6 жастан 12 жасқа дейін баланың салмағы екі есеге жуық өсіп, шамамен 18 кг-нан 36 кг-ға дейін жетеді.
Ми және жүйке жүйесінің жетілуі
- Ми көлемі ұлғаяды: 5 жаста ересек адамның миының шамамен 90%-ына тең болса, 10 жаста 95%-ына жуықтайды.
- Жүйке жасушалары арасында жаңа байланыстар пайда болып, ми қыртысының икемділігі артады.
- 7–8 жаста ми сыңарларын жалғап тұратын жүйке талшықтары жетіле түсіп, өзара байланыс күшейеді.
Бұл өзгерістер баланың ақыл-ой дамуының келесі кезеңіне берік негіз қалайды.
Оқу іс-әрекеті: баланың өзін өзгерту тәжірибесі
Оқу іс-әрекеті де басқа әрекеттер сияқты (ойын, заттық әрекет, манипуляциялық әрекет) тәжірибе арқылы біртіндеп қалыптасады. Бастауыш сынып оқушысы тек білім алуды ғана емес, білімді қалай меңгеруді де үйренеді. Жазу, оқу, есептеу сияқты дағдыларды меңгеру арқылы бала өзіне бағытталған өзгерістерді саналы түрде байқап, реттей бастайды.
Рефлексия
Бала «бұрын істей алмадым — енді істей аламын» деген сияқты өз даму динамикасын салыстырып, жетістігін аңғарады.
Ішкі уәж
Егер оқушы оқу арқылы өзін дамытудың мәнін сезінсе, ол оқу іс-әрекетіне психологиялық тұрғыдан толық кіріскенін білдіреді.
Дағды мен әдіс
Бала мәдени ортаға тән ақыл-ой және әрекеттік тәсілдерді меңгереді: жоспарлау, орындау, тексеру, түзету.
Дегенмен мектеп табалдырығын аттаған сәтте баланың әлеуметтік жағдайы өзгергенімен, оның ішкі психологиялық әлемі әлі де мектепке дейінгі кезеңнің ерекшеліктерін сақтайды. Көп жағдайда негізгі қызығушылық ойын, сурет салу, құрастыруға ауып тұрады.
Ойын және оқу: қарсы қою емес, үйлестіру
Оқу әрекетіне ерікті түрде назар аудару бастауышта бірден орнығып кетпейді. Алғашқы кезеңде балаға қысқа мерзімді, жақын мақсаттар түсініктірек болады. Егер оқушының алдына шамасына сай келмейтін тапсырмалар қойылса, ол сасқалақтап, біртіндеп өзіне сенімін жоғалтуы мүмкін. Нәтижесінде мектеп пен оқуға жағымсыз қатынас қалыптасып кетеді.
Маңызды ескерту
«Енді сен үлкенсің, ойыншықпен ойнау ұят» деген сияқты сөздер баланың ішкі еркіндігі мен қызығушылығын басып, оқу мотивациясын әлсіретуі мүмкін. Ойын — тек балалық шақтың емес, адамның кез келген жастағы демалыс пен тәжірибе алаңы.
Ойын барысында бала әлеуметтік дағдыларды табиғи түрде меңгереді: ынтымақтастық пен бәсекелестік, әділдік пен әділетсіздік, теңдік, лидерлік пен бағыныштылық, адалдық пен сатқындық сияқты құндылықтар тәжірибе арқылы орнығады. Сондықтан оқу тапсырмаларын ойыннан ажырата үйрету қажет болғанымен, ойын баланың өмірінен шеттетілмеуі тиіс.
Танымдық белсенділік және ойлау ерекшеліктері
Дұрыс дамыған психиканың маңызды белгісі — танымға деген белсенділік. Бала қоршаған ортаның құрылысын түсінуге ұмтылады, себеп-салдарлық байланыстарды іздейді. Қызыққан сайын сұрағы көбейеді: «Неге?», «Қалай?», «Неліктен?».
Көрнекі-бейнелі ойлау
Бастауыш жаста ойлаудың негізгі түрі — көрнекі-бейнелі ойлау. Бала жағдайды елестету арқылы «ішкі әрекет» жасайды, мәселелерді көбіне образдармен шешеді.
Түсініктердің жүйесіздігі
Мектептің басында бала ұзындық, көлем, салмақ сияқты қасиеттерді әрдайым дәл бағамдай алмайды. Кейде қабылдаған көрініске сүйеніп, логикалық қорытынды жасау қиындайды.
Соған қарамастан, төменгі сыныптың өзінде-ақ бала салыстыруға, тұтастай көруге, кейбір қарапайым деңгейде абстракция жасауға қабілетті. Егер әрекет қызықты болса, 6–7 жастағы бала бір ойынды бірнеше сағат бойы тоқтамай ойнай алады. Сол сияқты сурет салу, құрастыру, әлдене жасау сияқты өнімді жұмыста да ұзақ шұғылдануға ынталанады.
Назар: тұрақтылық және тез алаңдау
Баланың назарын үлкен адам сөз арқылы бағыттап, ұйымдастыра алады: тапсырманың не үшін керектігін түсіндіріп, орындау әдісін нақтылап береді. Сонымен қатар бастауыш сынып оқушысы белгілі деңгейде өз жұмысын жоспарлауға да бейім: кейде не істейтінін және қандай ретпен істейтінін өзіне сыбырлап айтып отырады. Мұндай өзіндік жоспарлау назарды жүйелеуге көмектеседі.
Дегенмен бұл жаста назардың еріксіз ауысуы жиі байқалады: бірсарынды немесе тым күрделі ойлауды қажет ететін жұмыс тез жалықтыруы мүмкін. Назардың анда-санда басқаға ауып отыруы баланы тез қажудан сақтайды. Сондықтан сабақ құрылымында әрекетті алмастыру, қысқа сергіту сәттері және ойын элементтері маңызды.
Қиял: шығармашылықтың да, қорғаныштың да тетігі
Бастауыш сынып жасындағы бала әртүрлі жағдайларды қиялында бейнелей алады. Ойын барысында бір затты екіншісімен алмастыру (мысалы, таяқты «қылыш» деп елестету) қиялдың басқа әрекеттерге ауысуына жол ашады. Оқу үдерісінде де қиялға талап қойылады: мұғалім балалардан бейнелерді, белгілерді, оқиғаларды көз алдына елестетуді сұрайды.
Қиялды дамытуға көмектесетін құралдар
Қиялдың ерікті түрде дамуы үшін оны нақты тіректермен «бекітіп» отырған дұрыс: заттар, сызбалар, макеттер, белгілер, графикалық бейнелер және басқа көрнекіліктер.
Қиял балаға әңгіме құрастыруға, өлең ұйқастыруға, ертегі ойлап табуға көмектеседі. Кейде ол қиын сәттерде психологиялық қорғаныш қызметін де атқарады: бала шынайы өмірдегі ауыр жағдайды бастан кешіргенде, қиял әлеміне «кетіп қалуы» мүмкін. Дегенмен қиялдың мазмұны қоғамдағы нормалар мен құндылықтарға сүйенеді; бала қиял арқылы мейірімділік пен қатігездік, батылдық пен қорқыныш сияқты ұғымдарды сезініп, болашақ әрекеттеріне ішкі дайындық жасайды.
Сөйлеу қабілеті және оқу жүйесінің әсері
Ақыл-ойдың дамуына оқу іс-әрекеті ерекше ықпал етеді. Әсіресе сөйлеу қабілетін меңгеру мен дамыту — бастауыштағы шешуші бағыттардың бірі. Бағдарлама аясында сөйлеуді дамыту бірнеше арнада жүреді:
1) Әдеби тілді меңгеру
Нормаға сай сөйлеу, сөзді дұрыс қолдану, мағынаны дәл жеткізу.
2) Оқу және жазу
Фонетика, графика, лексика, грамматика және орфографияға сүйенетін дағдыларды қалыптастыру.
3) Сөйлеу мәдениеті
Оқушының жасына сай мәдени деңгейден төмен түспейтін қарым-қатынас дағдылары.
Уақыт өте келе бала үлкендердің сөзін дәлірек қабылдап, өз бетімен оқуға және ақпаратты тыңдап түсінуге қабілеті артады. Ол әңгіменің негізгі тақырыбын ұстап, сұрақ қойып, диалог құруға үйренеді. Сөздік қоры кеңейген сайын ойлау жүйесі де байып, жаңа әлеуметтік қатынастарға икемделеді.
Үрей және мектепке барудан қашу
Мектепке барғаннан кейін баланың сезімталдық дамуы сыртқы адамдармен және жаңа тәжірибемен тығыз байланысты болады. Үрей — қоршаған ортаны қабылдаудың санадағы көрінісі, ал баланың әлеуметтік кеңістігі біртіндеп кеңейген сайын үрейдің себептері де көбейеді: отбасы, мектеп, құрбы-құрдастар арасындағы қатынастар.
Белгілерге немқұрайлы қарамау керек
Кейбір балалар мектепке барғысы келмегенде басы ауырып, жүрегі айнып, басы айналуы мүмкін. Бұл әрдайым «сылтау» емес; жағдайға мұқият қарап, дұрыс қолдау көрсету маңызды.
Көп жағдайда мұндай үрей нашар баға алудан емес, ата-анасын уайымдаудан туындайды. Ата-аналардың өз алаңдаушылығын бала көзінше жиі айтуы баланың жауапкершілік сезімін шамадан тыс күшейтіп, мазасыздыққа әкелуі мүмкін. Мұндайда баланы тым «аяп», әр шағымын ерекше назарға алу белгілердің күшеюіне ықпал етуі ықтимал; керісінше, баланы сабырмен тыңдап, достық ниетпен мектепке баруға ынталандыру жиі пайдалы болады.
Ерекше белсенділік: бақылау, қолдау және жүйелі тәсіл
Бастауыш сынып оқушыларының ішінде ер балалардың шамамен 5–8%-ында, қыз балалардың 1%-ында ерекше белсенділік байқалуы мүмкін. Бұл міндетті түрде психикалық ауытқу емес, бірақ кейде эмоционалдық және интеллектуалдық дамудың кешеуілдеуімен қатар жүреді. Мұндай балаларға тапсырманы орындауда қиын: назарды бір жерге шоғырландыру, тыныш отыру күрделірек болады.
Ықтимал себептер
- Орталық жүйке жүйесінің генетикалық ерекшеліктері туралы болжамдар
- Тамақтану дағдылары мен күнделікті режим
- Тәртіпті реттеудегі жүйесіз талаптар және шектен тыс қолдау
Қолданылатын тәсілдер
- Мамандар ұсынған жағдайда дәрі-дәрмектік қолдау
- Қантты, жасанды қоспаларды азайтуға бағытталған диета тәсілдері
- Ата-ана мен мұғалім тарапынан тұрақты, сабырлы және жүйелі бақылау
Бір ғана әмбебап емдеу тәсілі жоқ: көбіне мамандар бірнеше жолды қатар қолданып, жүйелі жұмыс жүргізеді. Дұрыс қолдау оқушының үлгерімін жақсартуға және үйде, мектепте, қоғамдық ортада өзін ұстауын тұрақтандыруға көмектеседі.
Отбасы, орта және педагогтың шешуші рөлі
Алғашқы жылдары бала ересектердің қамқорлығын қажет етсе де, бірте-бірте ата-анасынан алшақтап, тәуелсіздікке ұмтыла бастайды. Отбасындағы қарым-қатынас, отбасы құрылымы және ата-аналардың бір-бірімен өзара сыйластығы балаға қатты әсер етеді. Сонымен бірге баланың әлеуметтік ортасы кеңейген сайын үйден тыс ықпалдың да салмағы өседі.
Педагогикалық ықпалдың нәзік құралы
Бастауыш сынып жасындағы бала үшін ең маңызды тұлғалардың бірі — педагог. И.М. Юсупов атап өткендей, педагогикалық қарым-қатынаста баланың жүзіне қарап жылы жымию — диалог құрудың қажетті құралы. Бала неғұрлым кішкентай болса, ол үлкендердің үнсіз әрі жылы қолдауын соғұрлым көбірек қажет етеді.
Жылы көзқарас, түсінікті талап және қолдауға негізделген қарым-қатынас — бастауыш сынып оқушысын ынталандыратын, өзіне сенімін күшейтетін ең ықпалды факторлардың бірі.