Бюджет шығысының жіктемесі туралы қазақша реферат
Мемлекеттің функцияларын толық іске асыру материалдық ресурстармен қамтамасыз етілуіне тікелей байланысты, өйткені мемлекеттік қызметтің басым бөлігі бюджет қаражатын жұмсау арқылы орындалады. Мемлекеттік шығыстар нақты шығындардың көлемін көрсетеді. Сондықтан бюджет жүйесінің барлық деңгейлері бойынша шығыстардың өзара байланысқан нақты түрлерінің жиынтығы мемлекеттің бюджет шығыстары жүйесін құрайды.
Бюджет шығыстары жүйесінің негізгі қағидаттары
Бюджет шығыстары жүйесін құру және қаражатты пайдалану бірнеше базалық қағидаттарға сүйенеді. Бұл қағидаттар қаражатты мақсатты жұмсауды, қайтарымдылықты (кейбір бағыттарда) және үнем режимін сақтауды қамтамасыз етеді.
Мақсатты бағыттылық
Шығыстар бюджетте бекітілген бағыттар бойынша ғана жүзеге асырылуы тиіс. Бұл қағида жоспарлау мен бақылаудың өзегін құрайды.
Қайтарымсыздық және қайтарымдылық
Әлеуметтік саланы қаржыландыруда көбіне қайтарымсыздық қағидасы қолданылады. Ал экономиканы дамытуға бағытталған инвестицияларда нәтижелілік және белгілі бір мағынада қайтарым қағидасы басым болады.
Үнем режимі
Үнем режимі — бюджет шығыстарын төмендетуге арналған әдістер мен тәсілдердің жүйесі. Ол бюджет ресурстарын тиімді әрі нәтижелі пайдалануға мүмкіндік береді.
Шығыстар құрылымына әсер ететін факторлар
Мемлекеттік бюджет шығыстары жүйесі бірқатар факторлармен айқындалады. Негізгілері: мемлекеттің табиғаты мен функциялары, елдің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі, әкімшілік-аумақтық құрылым, сондай-ақ бюджет қаражатын беру (қаржыландыру) нысандары.
Бюджет шығыстарының құрамы мен құрылымы олардың экономикалық мазмұнына және ЖІӨ-ні бөлу барысында мемлекет алдына қоятын мақсаттарға тәуелді. Шығыстардың ел экономикасындағы рөлі мен мәнін нақтылау үшін олар әртүрлі белгілер бойынша жіктеледі. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексінде бюджет жүйесінің барлық деңгейлері үшін бірыңғай бюджет шығыстарының жіктемесі бекітілген.
Қоғамдық қайта өндіріске қатысына қарай жіктеу
Мемлекеттің барлық шығыстары негізінен мемлекеттік бюджетте шоғырланатын қаражат есебінен қаржыландырылады. Қоғамдық қайта өндіріске қатысына қарай бюджет шығыстарын екі ірі топқа бөлуге болады:
- Экономикалық бағыттағы шығыстар: өндірістік қорларды ұлғайту және өндірістің үздіксіз процесін қамтамасыз ету.
- Әлеуметтік-мәдени және басқарушылық шығыстар: білім беру, ғылым, әлеуметтік қолдау, қорғаныс және мемлекеттік басқару сияқты қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру.
Тиімділікке қатысты маңызды байқау
Экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған шығыстардың үлесі жоғары, ал тұтынушылық сипаттағы шығыстардың үлесі салыстырмалы түрде төмен болған сайын, бюджет қаражатын пайдалану тиімділігі арта түседі. Дегенмен тиімділік бюджет шығыстарын қалыптастыру әдістеріне, жүргізіліп жатқан әлеуметтік саясатқа және елдің ағымдағы әлеуметтік-экономикалық ахуалына тәуелді.
Бюджет деңгейлері бойынша шығыстарды қалыптастыру
Бюджет түрлері бойынша шығыстарды қалыптастырудың ерекшелігі олардың өкілеттіктеріне және жауапкершілік аймақтарына байланысты. Шығыстарды жоспарлау кезінде төмендегі факторлар ескеріледі:
Республикалық бюджет шығыстарының негізгі бағыттары
Республикалық бюджет шығыстары әдетте төмендегі бағыттарды қаржыландыруға қалыптастырылады:
Мемлекеттік қызметтер
Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер
Қауіпсіздік
Қорғаныс, қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік
Құқық саласы
Сот, құқықтық және құқық қорғау қызметтері
Адами капитал
Білім беру, денсаулық сақтау
Әлеуметтік саясат
Әлеуметтік көмек, әлеуметтік қамтамасыз ету
Мәдени орта
Мәдениет, спорт, туризм, ақпарат кеңістігі
Инфрақұрылым
Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, көлік және коммуникация
Табиғи ресурстар
Ауыл, орман, су, балық шаруашылықтары, экология, жер қатынастары
Өндіріс салалары
Өнеркәсіп, құрылыс, жер қойнауын пайдалану және өзге бағыттар
Осыған ұқсас бағыттар тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктердің міндеттері мен өкілеттіктеріне сай төмен тұрған бюджет деңгейлерінде де қалыптастырылады.
Жергілікті бюджет шығыстары: құқықтық және экономикалық негіз
Жергілікті бюджет шығыстарын қалыптастыру Бюджет кодексімен, нормативтік құқықтық актілермен және тиісті мәслихаттардың шешімдерімен реттеледі. Жергілікті атқарушы органдарға аумақтың экономикалық және қаржылық базасын пайдалану жөнінде өкілеттіктер беріледі.
Экономикалық база
Әкімшілік-аумақтың экономикалық базасы — жергілікті тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық мұқтаждықтарын өтеуге қажетті кіріс көздерін қалыптастыратын меншік мүлік және берілген объектілер.
Қаржылық база
Қаржылық база — жергілікті бюджеттік қаражат және жоғары тұрған бюджеттерден берілетін ресми трансферттер есебінен қалыптасатын қаржылық ресурстар.
Әрбір деңгейдегі бюджет шығыстарының құрамы мен қалыптасуы қолданыстағы заңнамаға, тиісті аумақта қаржыландырылуға тиіс объектілерге және олардың қызметін қамтамасыз етуге қажетті шығындарға сәйкес айқындалады.
Шығыстар лимиті және орта мерзімді жоспарлау
Республикалық және жергілікті бюджеттер шығыстарының лимиті бюджет жоспарлау жөніндегі уәкілетті органдармен ағымдағы және даму бюджеттік бағдарламалары үшін қалыптастырылады. Шығыстар лимитін анықтауға болжамдық көрсеткіштер, бюджет қаражатын пайдаланудың басым бағыттары, операциялық қалдық мөлшері, сондай-ақ орта мерзімді фискалдық саясат пен республика және өңірлер дамуының орта мерзімді жоспарлары негіз болады.
Ағымдағы бағдарламалар бойынша лимитті есептеу кезінде ескерілетіндер
- Ағымдағы бюджеттік бағдарламалар бойынша шығындардың жалпы сомасы
- Бекітілген натуралдық нормалар
- Тиісті қаржы жылындағы бағдарламалар көлемі
- Орта мерзімді фискалдық саясатта көзделген шығыстардың өсуі немесе төмендеуі
- Ағымдағы қаржы жылында аяқталатын бағдарламалар
Даму бағдарламалары бойынша лимит
Даму бюджеттік бағдарламалары үшін шығыстар лимиті бағдарламалар әкімшілері арасында бөлінбей айқындалады. Оның көлемі бюджет шығыстарының жалпы болжамдық сомасы мен ағымдағы бағдарламалар бойынша анықталған лимиттердің жалпы көлемі арасындағы айырма ретінде есептеледі.
Бюджеттік өтініш: мазмұны және мақсаты
Үкімет белгілеген мерзімде бюджеттік бағдарламалар әкімшілері уәкілетті органға бюджеттік өтініш ұсынады. Бюджеттік өтініш — бюджеттік бағдарламаларды негіздеу және оларды қаржыландыру сомасын анықтау үшін қажетті, жыл сайын қалыптастырылатын құжаттар жиынтығы.
Негізгі мақсат
Нәтижелер мен қажетті ресурстар туралы сандық және қаржылық деректер негізінде бағдарламаларды таңдау, сондай-ақ олардың нәтижелілігі мен тиімділігін бағалау.
Қайнар негіздер
Аймақтың орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспары, салалық және өңірлік бағдарламалар.
Құжаттық талап
Бағдарлама туралы нақты әрі толық ақпаратты қамтуы тиіс; ағымдағы және даму лимиттері мен инвестициялық жобалар тізімі ескеріледі.
Бюджеттік өтініштің құрылымы
- Бюджеттік бағдарламалардың тізімі және шығындар сомасы
- Әрбір бюджеттік бағдарлама бойынша түсіндірме жазба
- Әрбір бағдарлама паспорты жобасы
Бюджеттік өтініш бағдарламаларды қаржыландыру жоспарын және қаржыландырудың жиынтық жоспарын әзірлеуге негіз болады. Әдетте бір әкімші бір бюджеттік өтініш ұсынады.
Шығыстарды қайта құрылымдау және сапаны арттыру
Шығыстарды қайта құрылымдау саласындағы бюджеттік саясат экономиканың түрлі салаларына мемлекеттің қатысу тиімділігін салыстырмалы бағалауға және бюджет қаражаты есебінен қаржыландыруды басым емес бағыттарда қысқартуға негізделеді. Бұл тәсіл бюджет ресурстарын шоғырландырып, мемлекеттің ағымдағы міндеттемелерін орындаумен қатар экономиканың басым бағыттарын дамытуға мүмкіндік береді.
Сонымен бірге бюджеттік бағдарламаларда көзделген іс-шаралардың бюджет шығыстарымен байланысын айқындау, бюджет қаражатын пайдалану тиімділігін арттыруға бағытталған экономикалық және бюджеттік жоспарлаудың ықпалды жүйесін қалыптастыру, бағдарламалық құжаттарды оңтайландыру және бағалау әдістерін әзірлеу маңызды.
Натуралдық нормаларды қолдану
Жоспарлау сапасын көтерудің бір жолы — натуралдық нормаларды пайдалану: мемлекеттік орган топтары бойынша бір қызметкерге шаққандағы орташа шығын нормативін ғана емес, қажетті материалдық және материалдық емес игіліктерді тұтынудың ең төмен натуралдық көрсеткіштерін қолдану.
Орта мерзімді басымдықтар
Республиканың орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспары және мемлекеттік, салалық бағдарламаларға сәйкес алдағы жылдарға арналған басым бюджеттік шығыстар ретінде мына бағыттар айқындалады:
- Денсаулық сақтауды реформалау және дамыту
- Білім беруді дамыту
- Әлеуметтік реформаларды тереңдету
- Индустриялық-инновациялық даму
- Аграрлық секторды дамыту
- Жаңа тұрғын үй саясатын іске асыру
- Астана қаласын дамыту
Мақтаарал ауданы: 2007 жылғы аудандық бюджет төлемдері (үзінді)
Төмендегі кестеде 2007 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша қаржыландыру жоспары, кассалық орындалуы және ауытқуы көрсетілген.
| № | Мекеменің/бағыттың атауы | Жоспар | Кассалық орындалуы | Пайыз | Ауытқу (-/+) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер | 174462 | 171844 | 98,5 | -2618 |
| 2 | Қорғаныс | 6108 | 5956 | 97,5 | -152 |
| 4 | Білім беру | 3398399 | 3375456 | 99,3 | -22943 |
| 5 | Денсаулық сақтау | 125 | 95 | 76,0 | -30 |
| 6 | Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету | 239207 | 239061 | 99,9 | -146 |
| 7 | Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық | 152967 | 132475 | 86,6 | -20492 |
| 8 | Мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңістік | 85728 | 85577 | 99,8 | -151 |
| 9 | Ұлттық және бұқаралық спорт түрлерін дамыту | 18515 | 18457 | 99,7 | -58 |
| 10 | Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы, ЕҚТА, экология, жер қатынастары | 11499 | 11497 | 100,0 | -2 |
| 11 | Өнеркәсіп, сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі | 3778 | 3723 | 98,5 | -55 |
| 12 | Көлік және коммуникациялар | 19945 | 100,0 | 0 | |
| 13 | Басқалар | 8622 | 8607 | 99,8 | -15 |
| 15 | Ресми трансферттер | 27 | 29 | 100,0 | -2 |
| 16 | Қарыздарды өтеу | 10000 | 10000 | 100,0 | 0 |
| Барлық шығындар | 4129382 | 4081722 | 98,9 | -47660 | |
Ескерту: бастапқы деректердегі кейбір жолдарда кассалық орындалу мәні толық көрсетілмеген (мысалы, «Көлік және коммуникациялар»). Кесте мазмұны түпнұсқаға барынша жақын сақталды.