Қазақша рефераттар

Азаматтықпен байланысты қатынастар Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы

Азаматтық институтының конституциялық маңызы

Конституциялық құқық жүйесінде азаматтық институты ерекше орын алады. Қазақстан Республикасында бұл институт Конституцияның ІІ бөлімінде конституциялық деңгейде бекітілген. Азаматтыққа байланысты қатынастар Қазақстан Республикасының «Азаматтық туралы» 1991 жылғы 20 желтоқсандағы Заңымен, сондай-ақ ҚР Президентінің 1995 жылғы 10 наурыздағы заң күші бар жарлығымен енгізілген өзгерістер мен толықтырулар арқылы реттеледі.

Нормативтік негіз

Азаматтық мәселелері Конституция, салалық заңдар және президенттік актілер арқылы реттеледі.

Институттың рөлі

Азаматтық тұлға мен мемлекет арасындағы құқықтық байланыстың құқықтық өзегін құрайды.

Мемлекеттік міндет

Мемлекет азаматтарының мүдделерін ел аумағынан тыс жерде де қорғауға міндетті.

Азаматтық ұғымы: тұрақты саяси-құқықтық байланыс

Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы азаматтыққа тікелей анықтама бермейді. Азаматтық ұғымы «Азаматтық туралы» заңның преамбуласында мазмұндалады. Азаматтық — тұлғаның құқықтары мен бостандықтарының жиынтығымен ұштасатын, мемлекет пен тұлға арасындағы тұрақты саяси-құқықтық байланыс. Бұл байланыс мемлекеттің тұлғаны өз азаматы ретінде заңды түрде тануына негізделеді және оның тұрғылықты жеріне қарамастан мемлекеттік биліктің таралуынан көрініс табады.

Негізгі ерекшеліктер

  • Азаматтық қатынастары тұлғаның белгілі бір аумақта тұруына ғана тәуелді емес.
  • Мемлекет азаматтың мүдделерін шетелде де қорғауға міндетті.
  • Азамат өз міндеттерін республикадан тыс жерде жүрсе де орындауға тиіс.

Азаматтықтың алынуы мен тоқтатылуының негіздері мен тәртібін мемлекет заң арқылы белгілейді. Мұндай қағида халықаралық құқық нормаларымен де танылған, соның ішінде 1930 жылғы Гаага конференциясында қабылданған көпжақты конвенцияда көрініс тапқан.

Азаматтықтың туындауы, дәлелденуі және тоқтатылуы

Азаматтыққа қатысты жағдайлар тиісті құжаттармен расталады: ҚР азаматының жеке куәлігі, туу туралы куәлік, төлқұжаттағы балалар туралы жазба және өзге де заңда көзделген деректер. Сонымен қатар мемлекет азаматтық хал актілерін (туу, өлім және т.б.) тіркейді.

Құқықтық қатынастың басталуы

Қазақстан Республикасы азаматы мен мемлекет арасындағы құқықтық байланыс, әдетте, туған сәттен бастап пайда болады.

Аяқталуы

Қатынастар азаматтың қайтыс болуына немесе Қазақстан Республикасының азаматтығы тоқтатылған кезде тоқтайды.

Бұл азаматтықтың тұрақты әрі орнықты сипатқа ие екенін көрсетеді және құқықтық мемлекеттің маңызды қағидаларының бірі болып табылады.

Құқықтық мемлекет және билікті шектеу кепілдіктері

Құқықтық мемлекет қағидасы саяси билікті шектеудің тетігі ретінде қызмет етеді. Ол мемлекет (саяси биліктің иесі) пен азамат (оны іске асырудың қатысушысы) арасындағы қатынастардың адамгершілік-құқықтық негіздерін айқындайды.

Мемлекеттік биліктің заңмен шектелуі

Мемлекет қоғам мен тұлғаның бостандығын заң шығару арқылы бекіте отырып, өз шешімдері мен әрекеттерінде белгілі бір шектеулерді қабылдайды. Заң мемлекеттік органдардың әділеттілік пен теңдікті қамтамасыз ететін міндеттемелерін де бекітеді.

Жауапкершілік

Лауазымды тұлғалар құқықтарды бұзғаны немесе билікті асыра пайдаланғаны үшін тәртіптік, азаматтық-құқықтық және қылмыстық жауапкершілікке тартылады.

Бақылау нысандары

Референдумдар, депутаттардың сайлаушылар алдында есеп беруі және қоғамдық бақылаудың өзге де тетіктері.

Мәжбүрлеудің шегі

Мемлекеттік мәжбүрлеу құқықтық сипатта болып, бостандықты бұзбауға және құқық бұзушылықтың ауырлығына сай болуға тиіс.

Демек, мемлекет пен тұлға арасындағы қатынастар өзара жауапкершілік қағидасына негізделуі қажет.

Тұлғаның құқықтық мәртебесі: ұғымы және құрылымы

Тұлғаның құқықтық мәртебесі — субъектінің қоғамдағы заңды түрде бекітілген жағдайы. Ол тұлғаның іс жүзіндегі (әлеуметтік) мәртебесін, қоғамдағы нақты орнын құқықтық формада бекітеді. Құқықтық мәртебе дегеніміз — Конституция мен заңнамада танылған құқықтар мен міндеттердің, сондай-ақ мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың өз әлеуметтік рөлін орындауға бағытталған өкілеттіктерінің жиынтығы.

Құрылымдық элементтері

  • Құқықтар мен міндеттер
  • Заңды мүдделер
  • Құқықсубъектілік
  • Азаматтық
  • Заңды жауапкершілік
  • Құқықтық қағидалар

Жалпы мәртебе

Конституцияда бекітілген, азаматтың мемлекет азаматы ретіндегі мәртебесі. Барлық азаматтар үшін бірдей.

Арнайы мәртебе

Белгілі санаттарға тән ерекшеліктер (студенттер, ардагерлер, зейнеткерлер және т.б.) және арнайы функцияларды жүзеге асыру мүмкіндігі.

Жеке-дара мәртебе

Жекелеген тұлғаның ерекшеліктерімен (жас, жыныс, отбасы жағдайы, лауазым және т.б.) байланысты дараланған құқықтары мен міндеттері.

Конституциялық құқықтар мен бостандықтардың ерекшелігі

Тұлғаның құқықтық дәрежесі әрекет ететін құқықтың барлық салалары нормаларында көрініс табады. Алайда оның өзегі — Конституциямен бекітілген құқықтар мен бостандықтар. Белгілі бір құқықтардың Конституцияда, ал басқаларының ағымдағы заңдарда бекітілуі олардың қоғам мен адам үшін маңызымен түсіндіріледі.

Неге кей құқықтар Конституцияда бекітіледі?

  • Олар адам мен қоғам үшін өмірлік маңызды және әлеуметтік тұрғыдан ең мәнді құқықтар.
  • Олар тұлғаның құқықтық дәрежесінің өзегін құрайды және өзге салалардағы құқықтардың негізі болады.
  • Жалпыға бірдейлік және теңдік сипаты басым: әр адамға немесе әр азаматқа ортақ.
  • Құқықтардың бекітілу формасы ерекше: ең жоғары заңдық күші бар акт — Конституция.

ҚР Конституциясының 12-бабы

Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады және олардан ешкім айыра алмайды. Осы сипаттағы құқықтар конституциялық деңгейде бекітіледі.

Тұжырым

Конституциялық (негізгі) құқықтар мен бостандықтар — тумысынан немесе азаматтық күшіне қарай берілетін, мемлекет қорғайтын және тұлғаның құқықтық дәрежесінің өзегін құрайтын ажырамас құқықтар мен бостандықтар.

Адам құқығы мен азамат құқығы

Адам құқықтары — мемлекеттің азаматтығына тәуелсіз табиғи құқықтар. Азамат құқықтары — тұлғаның нақты мемлекетке қатыстылығына байланысты берілетін құқықтар мен бостандықтар.

Конституциялық құқықтар мен бостандықтардың жүйесі

ҚР Конституциясының ІІ бөлімі адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына арналған және 29 баптан тұрады. Бұл нормалар кездейсоқ тізім емес, логикалық жүйесі бар құқықтар жиынтығын білдіреді.

Жеке құқықтар

Әр адамның бөлінбес құқықтары. Мемлекетпен байланыс дәрежесіне тәуелді емес: өмір сүру, жеке бас бостандығы, ар-намысты қорғау, жеке өмір құпиясы және т.б.

  • Өмір сүру құқығы (15-бап)
  • Жеке бас бостандығы (16-бап)
  • Ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау (17-бап)

Саяси құқықтар

Тек азаматтарға берілетін, қоғамдық-саяси өмірге қатысуға мүмкіндік жасайтын құқықтар.

  • Бірлесу бостандығы (23-бап)
  • Мемлекеттік істерді басқаруға қатысу (33-бап)
  • Бейбіт жиналу құқығы (32-бап)

Әлеуметтік-экономикалық және мәдени құқықтар

Материалдық және рухани қажеттіліктерді қамтамасыз етуге бағытталған құқықтар: меншік, еңбек, білім, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру және т.б.

  • Жеке меншік құқығы (26-бап)
  • Еңбек және демалыс (24-бап)
  • Денсаулық сақтау (29-бап), білім алу (30-бап)
  • Әлеуметтік қамтамасыз ету (28-бап), қоршаған ортаны қорғау (31-бап)

Құқық: ұғымы, қағидаттары және функциялары

Құқық — мемлекет белгілеген немесе санкциялаған, жалпыға бірдей міндетті мінез-құлық ережелерінің (нормаларының) жүйесі. Оның көмегімен қоғам мен жеке тұлғалардың аса маңызды мүдделері жүзеге асырылады. Құқықты түсіндіруде нормативтік және кең (әлеуметтік) амал-тәсілдер қолданылады.

Нормативтік тәсіл

Құқық нормаларының мемлекеттік-еріктік, нормативтік, формальды анықталған және биліктік сипатын алға шығарады.

Кең тәсіл

Нормалардың әділдігі мен өзара пайдалылығын, құқық пен заңның ара-жігін, сондай-ақ құқықтық қатынастарда әлі формальданбаған нормалардың ықпалын ескереді.

Құқық қағидаттары

Құқық қағидаттары — құқықтың мән-маңызын айқындайтын негізгі бастаулар. Негізгілері: құқық теңдігі, құқықтар мен міндеттердің бірлігі, гуманизм, әлеуметтік әділеттілік, демократизм.

Құқық функциялары

Ішкі (жалпы)

  • Саяси-экономикалық
  • Әлеуметтік
  • Тәрбиелік

Сыртқы (заңдық)

  • Реттеуші
  • Қорғаушы

Реттеуші функция арқылы мінез-құлық ережелері белгіленіп, олардың жүзеге асуы үйлестіріледі. Қорғаушы функция аса маңызды қоғамдық қатынастарды қорғауға бағытталады.

Әлеуметтік нормалар және құқық нормаларының айырмашылығы

Қоғамда мінез-құлықты реттейтін нормалардың бірнеше түрі бар: мораль нормалары, корпоративтік нормалар, әдет-ғұрыптар және құқық нормалары.

Мораль, корпоративтік нормалар, әдет-ғұрып

  • Мораль — ізгілік/зұлымдық, әділет/әділетсіздік, ар-ождан тұрғысынан қалыптасқан ережелер.
  • Корпоративтік нормалар — мемлекеттік емес ұйымдардың шешімдері мен құжаттарында бекітілетін ережелер.
  • Әдет-ғұрып — тұрмыста жиі қайталанудан қалыптасқан мінез-құлық үлгілері.

Құқық нормасының айрықша белгілері

  • Нормативтік құқықтық акт түріндегі формальды анықтылық.
  • Мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етілуі.
  • Барлық субъектілер үшін жалпыға бірдей міндеттілік.
  • Мінез-құлықты заңдылық/заңсыздық тұрғысынан бағалау мүмкіндігі.

Құқықтық реттеу әдістері

Құқықтық реттеу — қоғамдағы қатынастарға заңдық жүйе арқылы нәтижелі құқықтық ықпал ету. Біртекті қоғамдық қатынастарды реттеуде қолданылатын негізгі амал-тәсілдер құқықтық реттеу әдістері деп аталады.

Императивтік әдіс

Билік пен бағыныштылыққа негізделеді: бір тарап — билік жүргізуші субъект (көбіне мемлекет), екінші тарап — оның ерік-жігерін орындауға міндетті субъект.

Диспозициялық әдіс

Тепе-теңдік пен келісімге негізделеді: тараптар өз еркімен құқықтар мен міндеттерді белгілейді, өзгертеді және тоқтатады.

Құқықтың бастаулары (нысандары)

Құқықтың бастаулары ұғымы бірнеше қырдан түсіндіріледі: материалдық тұрғыда — қоғам өмірінің материалдық жағдайлары; ғылыми тұрғыда — тарихи құжаттар; ал шартты-заңдық тұрғыда — құқық нормаларын білдірудің сыртқы формалары.

Негізгі нысандары

Құқықтық әдет-ғұрып

Мемлекет рұқсат етіп, қамтамасыз ететін әдет-ғұрып нормалары.

Заңдық прецедент

Белгілі бір іс бойынша қабылданған, кейін ұқсас істерге үлгі ретінде танылатын шешім.

Нормативтік келісім-шарт

Екі тараптың келісімі нәтижесінде құқықтық норма мазмұнына ие болатын акт.

Нормативтік құқықтық акт

Құқық нормаларын қамтитын, уәкілетті мемлекеттік орган қабылдайтын құжат. Ол заңдар және заңға бағынышты актілер болып бөлінеді.

Құқық, мемлекет сияқты, қоғам дамуының белгілі бір кезеңінде қалыптасатын құбылыс. Құқықтың дамуы мемлекеттің дамуымен тығыз байланысты: мемлекет аса маңызды әлеуметтік нормаларды құқықтық нормаға айналдырып, олардың орындалуын қамтамасыз етеді.

Мемлекет пен құқықтың арақатынасы

Мемлекет және құқық теориясында олардың арақатынасына қатысты бірнеше көзқарас қалыптасқан. Бір бағыт (этатистік) мемлекетті құқықтан жоғары қояды; екінші бағыт (табиғи-құқықтық) құқықтың үстемдігін қорғайды. Сонымен қатар екі ұстанымды үйлестіретін тәсіл де бар: мемлекет пен құқық бір-бірінсіз өмір сүре алмайды, олардың арасында функционалдық байланыс бар.

Мемлекеттің құқықты қамтамасыз етудегі рөлі

  • Құқық шығармашылығын жүзеге асыру (нормаларды орнықтыру).
  • Мемлекеттік емес нормаларды санкциялау (мысалы, діни доктрина нормалары).
  • Қалыптасқан қатынастарды заңды міндетті реттеуші ретінде тану (әдет құқығы).
  • Құқықты жүзеге асыруды, қорғауды және орындалуын қамтамасыз ету.
  • Құқықтың әлеуметтік кеңістікке таралуына ықпал ету.

Құқықтың мемлекетке ықпалы

  • Мемлекет пен азамат қатынастарын құқықтық шектерде реттейді.
  • Мемлекеттік қызметті заңдастырады және мәжбүрлеу шараларының рұқсат етілуін айқындайды.
  • Азаматтың жеке өміріне араласудың шектерін белгілейді.
  • Ұлттардың мүдделерін қамтамасыз етіп, биліктің ұлтаралық қатынастардағы әрекетіне ықпал етеді.
  • Мемлекеттік аппарат қызметін бақылаудың құқықтық тетіктерін қалыптастырады.
  • Халықаралық қатынастарда байланыс тілі қызметін атқарады.

Экономика, саясат және құқық: өзара байланыс

Экономика

Өндірістік қатынастардың жиынтығы және қоғамдағы өндіріс тәсілдері.

Саясат

Билік мәселесіне қатысты мемлекет пен халық арасындағы қатынастарды сипаттайтын қоғамды басқару өнері.

Құқық

Мемлекет орнықтыратын және қамтамасыз ететін, қоғамдық қатынастарды реттейтін жалпыға міндетті, формальды анықталған нормалар жүйесі.

Бұл үш құбылыстың өзара қатынасына қатысты түрлі тәсіл бар. Бір жағынан, адамдардың мүдделері қоғамдық қатынастардың дамуы мен әрекет етуінің негізгі факторы ретінде көрінеді, осы тұрғыда кей кезеңдерде құқық экономиканы алға жетелеуі мүмкін. Екінші жағынан, жаңа өндірістік қатынастар алдымен қалыптасып, кейін құқықта бекітілетін жағдайлар да кездеседі. Бұл байланыста саясат көбіне экономика мен құқықты байланыстыратын аралық буын ретінде әрекет етеді.