Кеңістік пен уақыт туралы қазақша реферат
Кеңістік пен уақыт: философиялық мағынасы
Кеңістік пен уақыт философияда философиялық категориялар ретінде қарастырылады. Бұл екі ұғым өзара тығыз байланысты: олардың бірлігі кез келген жүйенің қозғалысы мен дамуынан айқын көрінеді.
Кеңістік пен уақытты түсіндіру тарихында басты сұрақтардың бірі өзгермей келеді: олар заттарға тәуелсіз өмір сүре ме, әлде тек заттар мен құбылыстар арасындағы қатынастарды ғана білдіре ме?
Ежелгі дәуір мен орта ғасырлар: алғашқы жүйелеулер
Ежелгі грек ойшылдары
Ежелгі дәуір философиясы мен ғылымында кеңістік пен уақытты жүйелеудің принциптері бүгінгі түсініктерден өзгеше болды. Ежелгі грек ойшылдары, соның ішінде Платон мен Аристотель, физикалық нысандар мен құбылыстарға математикалық (геометриялық) сипаттама беру мүмкіндігін толық мойындамады.
Фома Аквинский: математикалық және физикалық кеңістікті айыру
Орта ғасырлар ойшылы Фома Аквинский математикалық кеңістік пен ақырғы, нақты физикалық кеңістікті (орын) ажырата қарастырды. Бұл айырмашылық кейінгі пікірталастарға маңызды негіз болды.
Қайта өрлеу: кеңістіктің көркемдік-танымдық өрісі
Қайта өрлеу дәуірінде кеңістік ұғымы қиялдағы геометриялық фигуралар және олардың арақатынасы ретінде түсіндіріліп, әсіресе кескіндеме өнеріндегі перспектива туралы ілімнің дамуына байланысты алдыңғы қатарға шықты. Осы кезеңде кеңістікті елестету мен бейнелеудің мәдени тәсілдері ғылым мен философияға да ықпал етті.
Жаңа дәуір: кеңістіктің жаңа философиялық модельдері
Схоластикадан бас тарту
Жаңа дәуір ғылымы мен философиясы схоластикалық дәстүрге қарсы бағыт ұстанып, кеңістік туралы бұрынғы түсініктерді қайта қарастырды. Кеңістік енді тек тәжірибелік пайыммен емес, метафизикалық және математикалық дәлелдеулермен де негізделе бастады.
Спиноза: тұрқылық — субстанцияның белгісі
Спиноза тұрқылықты (протяженность) жалғыз құдайлық субстанцияның шексіз белгілерінің бірі деп қарастырды. Оның пайымдауынша, адам ақыл-ойы тікелей танып-білетін екі ғана белгі бар: тұрқылық пен ойлау.
Декарт: кеңістік пен тұрқылықтың теңестірілуі
Декарт та кеңістікті тұрқылыққа теңеді. Ол кеңістікті, ойлаумен қатар, өздігінен бар тәуелсіз субстанция сипатындағы материяға ұқсастырып, өз болмысы үшін Құдайдан басқа ештеңеге мұқтаж емес мәңгі бар нәрсе ретінде пайымдады.
Декарт түсінігінде Құдай мен адам ақыл-ойы — шексіздік пен шектілік сипатындағы рухани субстанция, ал физикалық әлем біртекті қашықтық ретінде түсіндіріліп, қозғалыс арқылы жекелеген бөлшектерге ажыратылады. Ол физикалық заттардың кеңістігінен бөлек өзге кеңістік бар деп мойындамады; сондықтан геометриялық нысандар нақ сол кеңістіктің өзінде орналасқан заттар ретінде қарастырылуы тиіс деп білді.
Декарттың кеңістікті физикалық кеңістікпен ұқсастыруы (Галилейден кейін) физикалық денені математиканың нысаны ретінде қарастыруға, дене субстанциясын зерттейтін математикалық ғылым — механиканы қалыптастыруға жол ашты.
Ньютон мен Лейбниц: абсолютті ме, әлде қатынастық па?
Ньютон: кеңістік — денелерден тәуелсіз әрі өзгермейтін
Ньютон кеңістікті денелерге тәуелсіз және олардан бұрын өмір сүретін нәрсе деп қарастырды. Оның ойынша, кеңістік үздіксіз және мынадай қасиеттерге ие: үш өлшемді, тең өлшемді, барлық бағытта шексіз, мәңгі, табиғаты бойынша өзгермейтін.
Ньютон үшін кеңістіктің бөліктері қозғалмайды және бірдей қасиеттерге ие. Сондай-ақ ол «шегі бар нәрсе кеңістіктің қайсыбір бөлігінде болмай тұра алмайды» деп түсіндіріп, Құдайдың күллі шексіз кеңістікте бар екенін атап өтті.
Бұл пайымдауды XVII ғасырдағы көптеген философтар мен теологтар қолдады. Атап айтқанда, Т. Мор мен Дж. Рафсон Ньютонның түсіндіруін қуаттады. Мор Құдай мен кеңістікке ортақ 20 қасиет бар деп есептеді: бірлік, қарапайымдылық, қозғалмайтындық, мәңгілік, кемелдік, шексіздік және т.б.
Ньютонда кеңістік жаратылған физикалық дүниенің өзіндік бір «субстанциясы» ретінде сипат алады.
Лейбниц: кеңістік — қатар орналасудың қатынасы
Ньютонды замандастары, соның ішінде Лейбниц, осы көзқарасы үшін сынға алды. Лейбниц кеңістік денелерден бөлек, өздігінен өмір сүрмейді деп есептеді. Оның пайымдауынша, кеңістік ұғымы физикалық нысандардың қатар орналасуын ғана көрсетеді: мұнда заттардың «кеңістікте болуы» — шын немесе мүмкін құбылыстар мен заттардың қатынасы, олардың өмір сүру реті.
Субъективті түсіндірулер: Гоббс, Локк, Кант
Гоббс пен Локк: кеңістік — қабылдаудың бейнесі
Жаңа дәуірде кеңістік тек физикалық денелермен байланысқан объективті нәрсе ғана емес, сонымен бірге сана мен қабылдаудың жемісі ретіндегі субъективті нәрсе деп те қарастырыла бастады. Бұл ұстанымды Т. Гоббс қолдап, кеңістікті шын заттың қиялдағы бейнесі деп білді. Джон Локк та осыған жақын пікір айтып, кеңістік субъективті түсінік, оны заттарды сезімдік қабылдау арқылы игереміз деді.
Кант: кеңістік — априорлық сезімдік пішін
Кант кеңістікті сезімділіктің априорлық (тәжірибеге дейінгі) ашық пішіні ретінде түсіндірді: ол тәжірибеге тәуелді емес, бірақ кез келген тәжірибеге қажетті қатысушы пішін.
Пуанкаре және Евклид кеңістігінің сипаттары
Француз ғалымы А. Пуанкаре Евклид кеңістігіне мынадай қасиеттер тән деп пайымдады: ол үздіксіз, шексіз, үш өлшемді, біртекті және изотропты (кеңістіктің қасиеттері бағытқа тәуелді емес).
Күнделікті ойлау мен өлшеу тәжірибесі
Кеңістікті тек заттық, табиғи құбылыстарға ғана тән деп қабылдау адамдардың күнделікті үйреншікті сезімдерінде және ойлау машығында берік орныққан. Егер біз бір нәрсенің тұрқын, енін, биіктігін, тереңдігін, шектілігін не шексіздігін, оңын, солын, алдын, артын тікелей өлшей алмасақ, онда кеңістіктің белгісі жоқ сияқты көрінуі мүмкін.
Бұл тұста кеңістік ұғымы тек физикалық өлшемдермен шектелмей, адамның әлеуметтік, техникалық және рухани өмірімен байланыса отырып кеңірек мағынаға ие болатыны байқалады.