Ойлау бастамасын негіздеу мәселесін зерттеуі, философия болмысы мен оның тарихындағы логикалық ойлаудың дамуын зерделеуі қарастырамын
Ойлау бастамасын негіздеу және диалектикалық логиканың өміршеңдігі
Бұл мәтінде ойлау бастамасын негіздеу мәселесін зерттеу, философия болмысы мен оның тарихындағы логикалық ойлаудың дамуын зерделеу қарастырылады. Сонымен бірге диалектикалық идеялардың қазіргі заман үшін де өзектілігі, рухани сабақтастық арқылы жалғасып келуі, көптеген ойшылдардың дүниетанымдық жүйелері мен ойлау қисындарында терең орын алуы ғылыми нәтижелер ретінде пайымдалады.
Негізгі түйін: мәселе жеке-дара логикалық сұрақтармен шектелмейді; мақсат — адамзат ойының тарихын қамтитын, Ақиқатты тануға бағдар беретін теориялар мен категориялар жүйесін қалыптастыру.
Қазақстандағы кәсіби философияның қалыптасу контексті
Қазақстанда қатаң мағынадағы, қазіргі заман өлшемдеріне сай кәсіби философияның қалыптасуы ХХ ғасырдың екінші жартысына сәйкес келеді. Бастапқы кезеңде философия ғылымының дамуы маркстік-лениндік философия шеңберінде жүріп, негізінен сол идеологиялық сұраныстармен айқындалды. Өйткені сол уақыттағы түсінік бойынша «бірден-бір дұрыс әрі шынайы дүниетаным» ретінде қабылданған маркстік-лениндік философияны қоғамдық санаға енгізу үдерісі жүйелі идеологиялық қысыммен бекітілді.
Кеңес дәуіріндегі зерттеу алаңы
Кеңес кезеңінде Қазақстанда диалектикалық логикаға қатысты зерттеулердің жете жүргізілуі ғылым мен қоғам өмірінде елеулі рөл атқарды. Осы жылдары диалектикалық логика мәселелерін зерттеуге атсалысқан кәсіби философ кадрлар даярланып, олар Қазақстандағы ойшылдар, ғалымдар және зиялылардың салмақты қауымын қалыптастырды.
Неліктен методология өзекке айналды?
- Жалпы таным теориясы диалектика мен логиканың іргелі мәселелерін терең қарастырмай дами алмайды.
- Философиялық зерттеулердің негізгі бағдары методологиялық принциптерді жан-жақты сұрыптаудан өткізу болды.
- Ғылыми-теориялық таным логикасы, диалектиканың принциптері және тарихи-философиялық зерттеудің іргетасы жүйелі сипаттала бастады.
Таным белсенділігі және шығармашылық түйіні
Танымның белсенділігі мәселесі философия тарихында сан алуан сұрақтарды тудырды, олардың көбі әлі күнге дейін ашық күйінде қалып отыр. Соның бірі — шығармашылық феномені. Бұл феноменнің шешімін табу дүниетанымның да, кез келген ғылымның танымдық тағылымының да түбегейлі мәселелеріне тікелей қатысты.
Логика болмыстың өзіндік барабарлығын оның тарихилығында өрістетуге міндетті, ал тарихилық өз ішінде дамушы сипатта көрініс табуы керек. Сонымен қатар бүгінгі ғылыми білімде байқалатын дағдарыс — парадигмалық негізін жаңазамандық рационалдықтан алатын дағдарыс — неміс классикалық идеализміндегі логикалық жетістіктерге ашық әрі сындарлы көзқарасты талап етеді.
Логика көбіне ойлаудың заңдары, нормалары мен ережелерін көрсететін тұрақты форма ретінде қарастырылады. Алайда жасампаздық қозғалыстың «тыныштық сәті» ретінде көрінетінін ескерсек, логика ғылымының өзінде де процесс пен қажетті шығармашылықтың байланысына қатысты күрделі мәселелер туындайды.
Қазақстандық диалектикалық логика мектебінің негізгі кезеңдері
I кезең (1958–1963): алғашқы ұжымдық серпін
Бұл кезең академиялық институт қабырғасында қалыптасқан шығармашылық жастар тобының белсенді қызметімен сипатталады. Диалектикалық теорияны жүйелі зерделеудің алғашқы нәтижесі ретінде Ж. Әбділдин, А. Қасымжанов, Л. Науменко, М. Баканидзе авторлығымен «Таным логикасы тұрғысындағы диалектика мәселелері» атты монография (Алматы, 1963) жарық көрді. Бұдан сәл ертерек А. Х. Қасымжановтың «Диалектиканың, логика мен таным теориясының сәйкестігі мәселесі» (Алматы, 1962) атты еңбегі жарияланды.
Қазақстандық жас философтар объективті диалектиканы субъективті түсіндірулерден ажыратуға, философиялық категорияларды зерттеудің онтологиялық қырын гносеологиялық қырынан бөлуге ұмтылған позитивистік ұстанымдармен пікірталасқа белсенді қатысты.
II кезең (1964–1969): нысандық бағдарламалар және жеке зерттеулер
Екінші кезең «Ғылыми-теориялық танымның бастапқы түпнегізі мәселелері» деп жалпыланатын алғашқы кешенді, нысандық бағдарламамен байланысты болды. Осы уақыттың басты ерекшелігі — жеке авторлық еңбектердің жүйелі түрде жариялана бастауы:
- Ж. М. Әбділдин — «Теориялық танымдағы бастама мәселесі» (Алматы, 1967).
- Л. К. Науменко — «Диалектикалық логика принципі тұрғысындағы монизм» (Алматы, 1968).
- М. И. Баканидзе — «Логикалық формалардың субординациясы мәселесі» (Алматы, 1968).
- Б. С. Сахариев — «Арнайы салыстырмалы теориядағы кеңістік пен уақыттың өзара байланысы мәселесі» (Алматы, 1968).
III кезең (1970–1987): методологиялық тереңдеу және «алтын дәуір»
Үшінші кезеңде диалектикалық логика принциптерінің логикалық-гносеологиялық және методологиялық функцияларын ашу, диалектика категорияларын тереңдетіп зерделеу, диалектикалық логика идеяларын тарихи-философиялық тұрғыдан негіздеу бағыттары кең ауқымда зерттелді. Бұл уақыт Қазақстандағы философия дамуының шарықтау кезеңі ретінде сипатталады.
Негізгі еңбектер
- «Кант диалектикасы» (Алматы, 1974).
- Ж. Әбділдин, Ә. Нысанбаев — «Теорияны құраудың диалектикалық-логикалық принциптері» (Алматы, 1973).
- Ж. Әбділдин, А. С. Балғымбаев — таным субъектісінің белсенділігі мәселелері.
- Ж. Әбділдин, Қ. Әбішев — практикалық іс-әрекет үдерісіндегі ойлау логикасының қалыптасуы туралы зерттеулер.
Ірі жоба
Қазақстандық философиялық мектептің беделін айқындаған ең елеулі нәтижелердің бірі ретінде төрт томдық «Диалектикалық логика» (Алматы, 1985–1987) жарық көрді.
IV кезең (1987 жылдан бері): кәсібиліктің орнығуы және ұлттық ерекшеліктің айқындалуы
1987 жылдан бастап Қазақстанда кәсіби философияның толық қалыптасуы туралы сенімді түрде айтуға болады. Бұл кезеңде даму принципі әртүрлі жаратылыстану ғылымдарымен байланыста қарастырылып, соның нәтижесінде философия саласында терең теорияларға сүйенген гуманитарлық білімдердің қалыптасу үдерісі күшейді.
Сонымен бірге Қазақстандағы кәсіби философияның қалыптасуы мен дамуында өзіндік ерекшеліктер байқалды: қазақ халқының дүниетанымдық болмысы, экзистенциалдық тәжірибесі, даналыққа деген құрметі философиялық ойлау кеңістігінде айқынырақ көріне бастады.
Қорытынды мән
Диалектикалық логика Қазақстандағы философиялық ойдың дамуында тек теориялық пән ретінде ғана емес, ғылыми танымды әдіснамалық тұрғыдан бағыттайтын, тарихи-философиялық ізденістерді жүйелейтін және шығармашылықты түсіндіруге жол ашатын тұғырнама ретінде орнықты. Бұл сабақтастық қазіргі заман талаптарымен үйлесе отырып, философиялық мәдениеттің әрі қарай дамуына негіз бола алады.