Асан сөздерінің дені
Ақын-жыраулар мұрасы: халық жадындағы рухани қазына
Қазақ халқының ғасырлар бойы жасаған рухани мәдениетінің ең маңызды арналардың бірі — ақын-жыраулар тудырған өлең-жырлар. Бұл мұра қазақ мәдениеті мен әдебиетінің асыл өзегі саналады.
XV–XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиетінде он екі-он үш ақын-жырау айрықша көрнекті орын алды. Олардың шығармаларынан халықтың тіршілігі мен көңіл күйі, салт-санасы мен дүниетанымы, мінез-құлық өлшемі және дәуір рухы айқын көрінеді.
Тақырып өзегі
Отанды сүю, халыққа қызмет ету, елдің береке-бірлігін сақтау, әділетті жақтау, жамандық пен пасықтыққа қарсы тұру.
Қоғамдық рөлі
Жыраулар халықтың мұңын мұңдап, ел басына күн туған шақта ерлердің ерлігін дастан етіп, жұртты рухтандырды.
Мұраның сақталуы
Көп туынды уақыт тезінен өтпей қалды. Дегенмен бүгінге жеткен ұзынды-қысқалы өлең-жырлардың өзі аса құнды.
XV–XVIII ғасырлардағы әйгілі ақын-жыраулар
- Асанқайғы (XV ғ.)
- Қазтуған жырау (XV ғ.)
- Доспамбет жырау (1490–1523)
- Шалкиіз жырау (1465–1560)
- Тәтіқара ақын (XVIII ғ.)
- Үмбетей жырау (1706–1778)
- Бұқар жырау (1693–1778)
- Көтеш ақын (1745–1818)
- Шал ақын (1748–1819)
Олар ұшан-теңіз жыр қалдырғанымен, бәрі бірдей біздің дәуірімізге жеткен жоқ. Дегенмен сақталған мұраның өзі халық санасының, тарихи жадтың және көркем ойдың қуатын танытады.
XIX ғасырдағы өрлеу
XIX ғасырда қазақ әдебиеті жаңа қарқынмен көтерілді. Бұл дәуірде Махамбет Өтемісұлы (1804–1846), Шернияз Жарылғапұлы (1817–1881) Кіші жүз қазақтарының отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық күресінің жаршысы болып, жалынды жырларымен халықты еркіндікке үндеді.
Сүйінбай Аронұлы (1827–1896), Шортанбай Қанайұлы (1818–1881), Мұрат Мөңкеұлы (1843–1906) ел өмірін ақиқатпен толғаған ірі тұлғалар ретінде танылды.
Асанқайғы: елдік мұрат пен көрегендік
Асанқайғы Сәбитұлы (XIV–XV ғғ.) Еділ бойында дүниеге келген. Құрбанғали Халидұлы «Тауарих хамса» еңбегінде әйгілі Майқы биді Асанқайғының арғы атасы болғанын айтады.
Берке хан қайтыс болғаннан кейін (1359) Алтын Ордада билік тұрақтамады. Сол кезеңде Ұлығ-Мұхамед ханның төңірегінде ықпалды билердің бірі ретінде Асанқайғы көрінеді. XV ғасырдың 20-жылдарында Ұлығ-Мұхамед Қазанды паналағанда, жасының егде тартқанына қарамастан, Асанқайғы ханның жанында болған.
Кейін Асанқайғы Әбілқайыр ұлысындағы шиеленіскен тартыстарға араласып, Керей мен Жәнібек сұлтандар бастаған рулардың бөлініп шығуын қолдаушылардың бірі атанды. Дегенмен оның жыр-толғауларына үңілсек, Еділ–Жайық бойындағы ата қоныстан ұзап кетуге біржақты құлықты болмағаны да аңғарылады.
«Жерұйық» идеясы
Асанқайғының «Жерұйық» іздеуіне қатысты аңыздар — халықтың бірлік құрып, ірге бекітіп, ел болудың қамын ойлаған кезеңінің символы. Аңыздарда оған елдің ертеңіне жауапты, шешуші міндет жүктелгені сезіледі.
Қайда дүние салды?
Ел аузындағы деректерде Асанқайғы Сарыарқада қайтыс болып, Ұлытауда жерленген делінеді. Ал Шоқан Уәлиханов жазбасында ол соңғы жылдарын Жетісуда өткізіп, Ыстықкөл жағасында дүние салғаны айтылады.
Күйшілік қыры
Шежіре сөздер мен күй аңыздарына қарағанда, Асанқайғы — ақылгөй, көреген ойшыл ғана емес, дәулескер күйші де болған. Өкінішке қарай, бүгінге «Ел айырылған», «Асанқайғы», «Желмаяның жүрісі», «Зар» секілді санаулы күйлер ғана жетті.
«Ел айырылған» күйінің құрылысы қарапайым болғанымен, қайталанып отыратын сырлы сазында терең күйзеліс сезіледі — дананың алдын ала сезген шарасыздығы да аңғарылады.
Бұл күйді Мұхитов Ғұбайдолланың (Орал) орындауында алғаш рет А. В. Затаевич нотаға түсірген. Толық әрі көркем нұсқасын 1964 жылы Құсайынов Мұқастың (Орал) тартуында Т. Мерғалиев нотаға түсірді.
Нақыл мен толғаудың өнегесі
Асанқайғының нақыл сөздері мен толғаулары өте көп болған. Бізге соның кейбір нұсқалары ғана жеткен. Көне философ-гуманистке тән ойлау жүйесі оның табиғат пен тіршілік иесінің бар болмысына жанашырлықпен қарауынан танылады.
«Құйрығы жоқ, жолы жоқ құлан қайтіп күн көрер,
Аяғы жоқ, қолы жоқ жылан қайтіп күн көрер.
Жалаң аяқ байпаңдап қаздар қайтіп күн көрер,
Шыбын шықса, жаз болып таздар қайтіп күн көрер…»
Ханға тура айтқан сөз
Асанқайғы көбіне хан қасында көрінеді. Бізге жеткен толғауларының көбі Әз-Жәнібек ханға арналған. Бірақ оны сарай ақыны деу дұрыс емес: халық аңыздарында ол «ханға жағынбай, жарсақтанбай тура сөйлеген» деп сипатталады.
«Ай, хан, мен айтпасам білмейсің,
Айтқаныма көнбейсің.
Шабылып жатқан халқың бар,
Аймағын көздеп көрмейсің…»
Бұл — билікке қарсы құр айғай емес, халық тілегін жеткізген азаматтық үн. Асанның «Қайғы» атануы да бақи мен ақыретті ойлағаннан туған мұң емес, бүгінгі тіршіліктің және ертеңгі болашақтың қамын ойлағандықтан пайда болған терең жауапкершілік.
Ғалым Б. Кенжебаев: «Асанқайғының шығармалары өз тұсының айнасы, ол өз дәуіріндегі қазақ халқының мұңын, тілегін көрсетеді», — деп бағалаған.
Қазтуған жырау: ерлік эпосы мен нәзік лирика
Қазақ әдебиетінің төлбасыларының бірі — Қазтуған жырау Сүйінішұлы. Ол шамамен XV ғасырдың 20–30 жылдарында Еділ бойында, қазіргі Астрахань облысы Красный Яр маңында туған. Көшпенді шонжарлар әулетінен шыққан Қазтуған Еділдің Ақтұба, Бозан салалары бойын жайлаған түркі тайпаларының рубасы көсемі, әскербасы батыры болған.
Сегіз қырлы тұлға
Қазтуған — ірі эпик, ерлік жырларын шығарған жорық жырауы әрі нәзік лирик. Ол өз заманының батыры, күйші, биі және шешені ретінде де танылған.
«Айдаса қойдың көсемі,
Сөйлесе қызыл тілдің шешені…»
Мұхтар Мағауин бұл поэзияны «таза далалық поэзия» деп бағалаған.
Ең көне сарындардың бірі
Қазтуғанның нақылға жақын жолдары жыраулық поэзияның бізге жеткен аса ерте үлгілерін танытады: мұнда кең тыныс, жауапкершілік, азамат мінезі анық сезіледі.
Туған жермен қоштасу
Ақындық қуатын айрықша танытатын шығарма — туған жермен қоштасу толғауы. Бұл туынды кейінгі қазақ поэзиясына арқау болған бейнелер мен сезім өрнегін береді.
Еділге деген сағыныштың поэтикасы
«Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ағала ордам қонған жұрт…
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір-қонымды жуған жұрт…»
Қарапайым сөз тіркестерінің өзінен жүрекке жетер ыстық сезім еседі. Ақын үшін ең қымбат — ата қоныс, кіндік қаны тамған жер. Сондықтан Еділден ажырау — тек көш емес, бүтін бір дәуірдің жан жарасы.
«Шырмауығы шөккен түйе таптырмас,
Балығы көлге жылқы жаптырмас…
Бақасы мен шаяны…
Түн ұйқысын таптырмас…»
Туған жердің «кемшілігі» болып көрінер ұсақ белгілердің өзі жырауға ыстық: бұл — қасиетті мекеннің айнымас сипаты.
Қазтуғанға дейінгі жыраулық поэзияның туу, қалыптасу, даму кезеңдері туралы нақты пікір айту қиын. Дегенмен үлкен өнердің өзегінде әрдайым дәстүр жалғастығы жататыны анық.
Шалкиіз жырау: философиялық қуат пен өткірлік
Қазақ жыраулық поэзиясының ірі тұлғаларының бірі — Шалкиіз Тіленұлы. Ол 1465 жыл шамасында Жайықтың шығыс бетінде дүниеге келген. Үш айлығында анасынан айырылып, нағашы әжесінің қолында өседі. Өмір жолы жөргектен басталған көшпенді сапармен астасып, бір ғасырға жуық ғұмырға ұласады.
Ноғайлы ордасындағы кезең
1490-жылдары Шалкиізді Ноғайлы әміршісі Темір бидің төңірегінен көреміз. Осы уақытта жырау Қырым, Терістік Кавказ, Дон бойын аралап, бірде жорықта, бірде нөкер қатарында жүреді. Темірмен арасы әрдайым жараса бермегенімен, жыраудың саяси оқиғалардан шет қалмағаны байқалады.
«Тіленшіұғлы Шалкиіз,
Иесі би Темірдің тұсында
Бұлтқа жете жазды бұ мүйіз…»
Өткірлік
Кезегенін орып түсетін нақты, нысаналы сөз.
Ықшамдық
Аз сөзге көп мағына сыйғызған шымыр толғам.
Философиялық тереңдік
Түз тұрғынының дүниетанымы, моральдық-этикалық қағидалары.
Сақталған мұра туралы
Шалкиіз мұрасынан бүгінге жеткені — шамамен 600 жол. Бұл — талай ұлы шайырлардың ұшан-теңіз мұрасынан санаулы жол ғана сақталатын тарихи заңдылықпен үндес құбылыс. Соған қарамастан, осы аз көлемнің өзі жырау поэзиясының бағыты мен болмысын тануға жеткілікті.
Шалкиіз — классикалық суырыпсалма жыраудың үлгісі. Дегенмен импровизация табиғаты мінсіз бола бермейтінін тарих тәжірибесі көрсетеді: талай ортағасырлық дәстүрде экспромт айтылған жыр кейін өңделіп, түзетіліп отырған.
Доспамбет, Жиембет, Ақтамберді: жауынгерлік рухтың жыршылары
Доспамбет жырау (1490–1523)
XVI ғасырдың 90-жылдарының орта шенінде Азау қаласында туған. Әскери шонжарлар әулетінен шыққан. Дешті-Қыпшақты жақсы білген, Стамбұл мен Бақшасарайда болғаны аңғарылады. 1523 жылдың басында Астрахань түбіндегі шайқастардың бірінде қаза тапқан. Ол кезде жасы отызға да толмаған еді.
Жиембет жырау (XVI соңы — XVII ғ. басы)
Бортоғашұлы Жиембет — Еңсегей бойлы Ер Есім ханның Кіші жүздегі биі әрі әскербасы батыры. 1620 жылғы ойраттармен соғыстағы жеңіске, 1627 жылы Тұрсын хан көтерілісін басуға елеулі үлес қосқан. Кейін хан қаһарына ұшырап, айдауға жіберілгені туралы деректер бар: кей нұсқада сол жақта қайтыс болады, ал басқа деректе 1643 жылдан кейін елге оралғаны айтылады.
Ақтамберді жырау (1675–1768)
Сарыұлы Ақтамберді 1675 жылы Оңтүстік Қазақстанда, Қаратау бойында ауқатты отбасында туған. Бердіке батырдың қолында өседі. Ақындық талантын 10–11 жасында танытып, 17 жасынан бастап қазақтардың Орта Азия хандықтарымен арадағы соғыстарына қатысқан. Ерлігімен, ақыл-айласымен елге танылған.
Қорытынды ой
Ақын-жыраулар поэзиясы — бір ғана көркем сөз үлгісі емес, халықтың тарихи жады мен қоғамдық ойының шежіресі. Олардың жырларынан елдік мүдде, адамдық қағида, ерлік рух және туған жерге деген мәңгілік сағыныш бір арнаға тоғысып, бүгінге дейін жеткен рухани тұғырды құрайды.