Қазақша рефераттар

Ауыл мәдениеті

Ауыл мектебі: ұлттық мектептің өзегі және рухани-адамгершілік тәрбие

Қазіргі ауыл мектептері — болашақ ұлт мектебінің негізін қалаушы, Қазақстан Республикасының ұлттық білім саясатын іске асыратын маңызды мекемелер. Қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуы қарқындаған сайын, өнегелілік өлшемінен ажыраған адамның санасы адасып, ақыл-ойы мен бағыты есерсоқтыққа, зорлыққа, қатыгездікке ұрынуы мүмкін.

Негізгі бағдар

Қазіргі мектептер көбіне центризм мен рационализм дәстүрлеріне сүйенеді. Осы үрдісті шығыстық дүниетаныммен, ұлттық діл мен мәдениетпен сабақтастырып, адамгершілікті тәжірибені жүйелі меңгеру қажет.

Басты міндет

Жасөспірімнің бойына рухани-адамгершілік қасиеттерді, мәдени мінез-құлықты, жалпыадамзаттық құндылықтарды орнықтыру.

Нәтиже

Игі мұратты ұстанатын, салауатты өмір салтын таңдаған, жауапты тұлғаны қалыптастыру.

Құқықтық-адамгершілік негіз: құндылықтарды нақтылау

Қазақстан Бүкіләлемдік білім беру декларациясы мен Бала құқықтары туралы конвенцияның бағдарламалық ережелерін басшылыққа ала отырып, ауыл мектептерінде жасөспірімдердің өнегелілік қасиеттерін мақсатты түрде тәрбиелеуді талап етеді.

Тәрбиеде басым құндылықтар

  • Адамгершілік, инабаттылық, қайырымдылық, мейірбандық
  • Әділдік, еңбек сүйгіштік, жауапкершілік
  • Өтірік айтпау, сөзінде тұру
  • Зорлық-зомбылыққа жол бермеу, бақытты өмірге ұмтылу

Ауыл мектебі — қазақ ұлт мектебінің іргетасы

Ауыл мектебі қазақ ұлт мектебінің негізін құрайды. Ұлттық мектеп адамзаттық мәдениет пен этномәдениеттің бірлігінде дамитындықтан, оқу-тәрбие үдерісінде тұлға дербестігін, еркіндік пен демократия идеяларын ұстану маңызды.

Елжандылық тәрбиесінің орны

Ауыл мектебінің даму моделінде жас ұрпақты қазақстандық патриотизмге тәрбиелеу және көпұлтты қоғамда өзара түсіністік пен ынтымақтастықты нығайту — шешуші міндеттердің бірі.

Тәрбиелік әлеуеттің қайнарлары

Ауылдық орта халық менталитетіндегі құндылықтарды табиғи түрде ұсынады: туған жерге сүйіспеншілік, табиғатты қастерлеу, үлкенді сыйлау, меймандостық, ашық көңіл, қауымшылдық, отбасы мен ағайынға қайырымдылық, өнерді қадірлеу, ар-ұятты сақтау.

Ауыл мектебін дамыту: орта мен мүмкіндікті күшейту

Іс-әрекет бағыттары

  1. Екіншіден: мәдени орта құрушы тұрғындардың салауатты өмір салтын ұстануына және демалысын ұтымды ұйымдастыруына жағдай жасау.

  2. Үшіншіден: жасөспірімдердің өнегелілік қадір-қасиеттерін қалыптастыруға және өзін-өзі шығармашылықпен дамытуына мүмкіндік беру.

  3. Төртіншіден: ұлттық сана-сезімді тәрбиелеу және әлемдік деңгейге бағдарланған өркениетті жалпы орта білім беруді қамтамасыз ету.

Ауыл — қазақ халқының ұлттық негізінің мәйегі, тіл мен салт-дәстүрдің, мемлекет іргесінің қалыптасуы мен дамуының алтын бесігі. Ол — ұлттық болмыс пен ұлттық психологияның, этнопедагогиканың өміршең өзегі.

Өзекті мәселелер: жүйелі шешім іздеу

Ауыл мектебінің мәселесін тек мектептен бастау — үстірт түсінік. Нақты нәтижеге жету үшін төмендегі бағыттар кешенді қарастырылуы тиіс:

  • 1) Ауылдағы тұрмыс-тіршілік
  • 2) Ауыл экологиясы
  • 3) Отбасын сақтау, отбасы құру, ұрпақтың қалыптасуы
  • 4) Ауыл мәдениеті
  • 5) Ауыл мектебі және оқу-тәрбиенің сапасы
  • 6) Ауыл және мектеп: жаһандануға дайындық
  • 7) Мектеп басшысы, мұғалім және әлеуметтік педагогтардың сапалық деңгейі
  • 8) Ауыл мектебінің даму болашағы

Даму бағыттары: болашаққа бағдар

Ауыл мектебі үшін стратегиялық қадамдар

  • Әлемдік білім деңгейіне сүйенген ауыл мектебінің ғылыми-теориялық және әдістемелік негізін қалыптастыру.
  • Этнопедагогика мен этнопсихологияны әлемдік педагогика және психология жетістіктерімен ұштастырып, ұлттық білім саясатын оқу-тәрбие сатыларында жүйелі жүзеге асыру.
  • Ұлттық діл, мәдениет, тіл және тарихты өркениет жетістіктерімен қатар дамыту.
  • Ұрпақтың қалыптасуы мен баланың дамуын қамтамасыз ететін әлеуметтік шешімдер қабылдау (қаржыландыру, денсаулықты сақтау және қолдау).
  • Ғылыми-техникалық және жаһандану үрдістеріне сай мектеп инфрақұрылымын дамыту, материалдық-техникалық базаны нығайту, теорияны тәжірибемен ұштастыра білік қалыптастыру.
  • Жалпыадамзаттық, экологиялық және имандылық тәрбиесін жүйелі қалыптастыру.
  • Отбасынан бастап барлық деңгейде қазақстандық патриотизмді орнықтыру.
  • Мектепте дін тарихын және ұлттық психология негіздерін оқыту.
  • 8–11-сыныптардан бастап ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы өнімдерін өңдеудің әлемдік технологияларына, сондай-ақ туризм бағытында дайындауға арналған арнайы курстарды енгізу.
  • Ата-аналарға арналған: дүниеге келуге дейінгі, дүниеге келгеннен кейінгі және мектепке дейінгі кезеңді қамтитын ғылыми-әдістемелік материалдар әзірлеу. Бұл баланың жан-жақты дамуына және қазақстандық патриотизм негізінің қалануына ықпал етеді.

Түйін

Яғни, баланың өзін-өзі жетілдіруіне және дамуына нақты бағыт-бағдар беру қажет. Ауыл мектебінің мәселесі — қазақтың елдігіне қатысты мәселе; бұл ұлттық, халықтық және мемлекеттік деңгейдегі аса маңызды міндет.

Ұлттық өрлеу және азаматтық жауапкершілік

Саяси ой-тұжырым

Президент Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауында: «Ауыл — халық өмірінің бейнесі, мәдениеті мен дәстүрінің, салты мен рухани өмірінің қайнар көзі. Тек осы факторлар жиынтығы ғана ауыл мәселелеріне сергек қарауды талап етеді», — деп атап көрсеткен.

Айтылған ойларды қорытындыласақ, ауыл мәселесі — ұлттық өрлеуіміздің және нұрлы болашағымыздың мәселесі. Сондықтан ауыл мектебіндегі жасөспірімдердің өнегелілік қасиеттерін қалыптастыру проблемасына селқос қарау — туған Отан болашағына немқұрайлық танытумен, ел алдындағы перзенттік парызға жауапсыздықпен тең. Бұл мәселе жайбарақаттықты көтермейді.

Әрбір әлеуметтік педагогтың, білім ұйымдары мен тәрбие жүйесін басқарушы тұлғалардың осы бағытқа айрықша мән беріп, дұрыс шешім табуға үлес қосуы — өмір талабы.

Жаңа ғасыр азаматы: мектеп алдындағы міндет

Қазақ мемлекеті әлемге танылған, алдыңғы қатарлы елдердің деңгейіне көтеріліп келеді. Ендеше болашақ Қазақстан азаматы XXI ғасыр есігін еркін ашатын, дүниежүзілік мәдениетті таныған, иманды, рухани дүниесі бай, интеллект деңгейі жоғары, өнегелілік қасиеті қалыптасқан тұлға болуы тиіс.

Басты талап

Мектеп қабырғасында ғасырлар бойы жиналған ұлттық мұраны, озық мәдениетті және ізгі салтты жасөспірім бойына сіңіру; оның өмірге көзқарасын, дүниетанымын, мінез-құлқын дұрыс арнаға бағыттау; ізгілікке, адамгершілікке, елжандылыққа тәрбиелеу — бүгінгі күннің өзекті міндеті.

Жалпыадамзаттық бағдар

Қазақстан Республикасы Парламентінің әлем парламентарийлеріне арнаған үндеуінде ұлтымызға, жынысымызға, нәсілімізге, тегімізге және ұстанатын дінімізге қарамастан, жалпыадамзаттық құндылықтар мен рухани мәдениетті дамытуға үлес қосу қажеттігі көрсетіледі. Бұл — бір жағынан, ұлттық мәдениетті жалпыадамзаттық құндылықтар арқылы меңгере отырып, әлемдік рухани ынтымақтастық негізінде бейбітшілікті сақтау; екінші жағынан, жас ұрпақтың жан дүниесінде өнегелілік қасиеттерді қалыптастыру.

Білімділік пен біліктілік: тәрбиелік мазмұнның өзегі

Түсініктерді ажырату

Профессор Ж. Наурызбайдың пайымынша, біліктілік — адамның өмір жолында көргені мен естігенінің тиімдісін, құндысын, пайдалысын көңілге тоқи білуінен қалыптасса, білімділік — ғылым негіздерімен тікелей қарулану, оқу арқылы орнығады.

Білімділіктің сапасы рухани құндылық болса, біліктілік жас ұрпақ дүниетанымының, адамгершілік құндылықтарының және өнегелілік қасиеттерінің қалыптасуымен тығыз байланысты.

Осыған орай, өнегелілік қасиеттерді қалыптастыру ұлттық тәлім-тәрбие құралдары арқылы жүзеге асады: мақал-мәтелдер, тыйым сөздер, ертегілер, аңыздар, әңгімелер және өзге де мәдени мұралар ұрпақ тәрбиесінде ұдайы қолданылып келген.

Рухани сабақтастық: тарихи-танымдық негіз

Адамзат тарихында жасөспірімдердің өнегелілік қасиеттері ерте заманнан-ақ ойшыл ғұламалар, көнекөз қариялар, ақын-жыршылар, жыраулар, әнші-күйшілер, термешілер арқылы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырған.

Қожа Ахмет Ясауи көзқарасы

«Диуани хикметте» адамға адами міндеттерді түсіндіру, өмірге келудегі мақсатын айқындау, оның жүрегі мен рухына көңіл бөлу қажеттігі айтылады. Мұның түп-тамыры — өнегелілік пен адамгершілікте екені анық.

Ғылыми анықтама

Ғалым Г. Қ. Нұрғалиева адамгершілік құндылықты өмірдің мақсаты мен мағынасы, білімнің рөлі, адамның өмірдегі жолы мен еңбегімен байланыстыра сипаттайды; ал өнегелілік қасиетті — өмір сүру нормаларын меңгерудің үдерісі ретінде түсіндіреді.

Бүгінгі білім мен тәрбиенің мақсаты — жасөспірім санасына өзіндік адамгершілік құндылықтарды сіңіріп, оның рухани дүниетанымын салауаттылыққа бағыттау.

Құндылықтар жүйесі: құрылым және іске асыру жолдары

Құндылықтар негізі Құндылықтар жиынтығы Жүзеге асыру жолдары
Жалпыадамзаттық, ұлттық, танымдық, рухани, әлемдік, салауаттылық, адамгершілік және т.б. Өмірге көзқарас, дүниені тану, адам өмірінің құндылығы, өмірлік белсенділік, жоғары білімділік, ар-ождан, азаматтық, елжандылық, ұлтжандылық, парасаттылық, ұқыптылық, тазалық, имандылық және т.б. Оқу-тәрбие үдерісі, факультатив сабақтар, қосымша пәндер, сыныптан тыс шаралар, үйірмелер, ғылыми-зерттеу жұмыстары, мектеп пен отбасы ынтымақтастығы және т.б.

Білімділік негізі

Жасөспірім бойында өнегелілік-адамгершілік қасиеттердің біртұтас жүйесін қалыптастыру.

Дамытушылық негізі

Белсенділікті, шығармашылықты және танымдық көзқарасты дамытып, жоғары деңгейдегі біліктілікке жетелеу.

Тәрбиелілік негізі

Ұлттық, азаматтық, әлемдік, этикалық мінез-құлық нормаларын орнықтырып, салауатты өмір салтына тәрбиелеу.

Күтілетін нәтижелер

  • Рухани мәдениет деңгейі өседі
  • Дүниетаным және ой-өріс кеңейеді
  • Ұлттық сана-сезім деңгейі жоғарылайды
  • Әлеуметтік ортаны танып-білу белсенділігі артады
  • Шығармашылық қабілет дамиды

Демек, жаңа ғасыр мектебінің көп қырлы оқу-тәрбие үдерісінде ата-баба қанында бар ерекшеліктерді ескеріп, халқымыздың бай мұрасымен тәрбиелеу — өмір талабы. Өйткені өнегелілік негізі — ұлт болып қалыптасқан елдің өмір бойы ой елегінен өткізген адамгершілік жиынтығы мен рухани болмысы.