Жалпы алғанда Иассауи сәулет ғимараты - қазақ сәулетінің классикалық көне ескерткіші
Қазақстанның орта ғасырлар тарихында ірі қалалар тек сауда мен саясаттың ғана емес, инженерлік ойдың, сәулет өнерінің және рухани өмірдің де өзегі болды. Төмендегі шолу Отырар, Тараз және Түркістан сияқты әйгілі орталықтардың тағдырын, археологиялық олжаларын және бүгінге жеткен мәдени мұрасын жинақтап баяндайды.
Отырар: өркендеу мен қасірет
Отырар — Қазақстанның орта ғасырлардағы ең әйгілі қалаларының бірі. Қаланың орны бүгін «Отырар төбе» атауымен белгілі; ол қазіргі Түркістан облысы, Отырар ауданының Шәуілдір елді мекені маңында орналасқан. Қала туралы деректерді түрлі саяхатшылар мен жылнамалардан кездестіруге болады.
Тарихи деректерге қарағанда, Отырар кей кезеңдерде Фараб атымен де мәлім болған: әуелі аймақ Фараб аталып, астанасы Отырар саналған, ал кейіннен (VIII ғасырда) қаланың өзі де Фараб деп атала бастаған. IX ғасырдың басында қала Тарбан деген атаумен де ұшырасады — бұл атау Білге қағанға арналған көне түрік руникалық жазуларында кездеседі. XIII ғасырдан бастап өмір сүруі тоқтағанға дейін қала негізінен Отырар атымен танылды.
1218–1219 жылдар: Отырар апаты
Отырар аты кең тараған ең күрделі кезең — Шыңғыс хан жорықтары тұсы. 1218 жылы Шыңғыс хан Қайырхан басқарған қалаға 450 адамнан тұратын саудагер-елшілік керуенін жібереді. Керуен Отырарға келгенде Қайырхан олардың арасында «жансыздар» бар деген хабар естіп, күмәнданып, керуенді тұтқындап, жазалайды. Осы оқиға монғолдардың қазақ даласына жорық жасауына сылтау болады.
1219 жылы сансыз монғол әскері Отырарды қоршап, бес ай бойы қиян-кескі ұрыс жүргізеді. Ақырында өз ішінен шыққан әскери басшы Қарашақожаның сатқындығы салдарынан қала құлап, қайсар басшы Қайырхан тұтқынға түседі.
Алайда осындай ауыр қырғыннан кейін де Отырар қайта ес жиып, тіршілігін жалғастыра алды. Бұған оның «тоғыз жолдың торабында», Жібек жолының бойында орналасуы — экономикалық серпін берген басты факторлардың бірі.
Отырардың инженериясы мен қазынасы
Ақша соғу және сауда
Қала Жібек жолының бойындағы тірек орталық ретінде тез еңсе көтерді. 1248 жылы Отырарда алғаш рет «Отырар» белгісімен ақша соғылғаны белгілі. Отырар — ұлы ойшыл Әбу Насыр әл-Фарабидің туған қаласы ретінде де ерекше мәнге ие.
Су жүйесі: уақытынан озық шешім
Археологиялық қазбалар Отырардың жоспарланып салынған, инженерлік ойы дамыған қала болғанын көрсетеді. Ерекше назар аударарлық жайт — су жүйесінің қазіргі қалалық инфрақұрылымға ұқсастығы: үйлердің бөлмелеріне су құбырлары тартылған, құбырлар ықшам әрі көркем жасалып, ернеулеріне өрнек түсірілген.
Үйаралық құбырлар жуан болып келген. Кей бөлмелерде жуынатын бұрыштар, тіпті ваннаға ұқсас орындар да кездеседі. Бұл деректерді 1975 жылғы қазба жұмыстарына қатысқан зерттеуші, өнертанушы Әбдуәли Төлебиев атап өткен.
Керамика, хумдар және металдан жасалған бұйымдар
Отырарда көлемі адам бойындай алып хумдар (үлкен қыш ыдыстар) жиі ұшырасады. Олар астық пен жем сақтауға пайдаланылған.
Қала қазынасының ең көрнекті бөлігі — керамикалық ыдыстар, сондай-ақ күміс пен қоладан жасалған құмғандар және әртүрлі қыш қақпақ-табақтар.
Отырар керамикасы композициясының шымырлығымен, өрнектерінің күрделілігімен ерекшеленеді. Ғасырлар өтсе де, кей табақтардағы бояудың сапасы айтарлықтай сақталған.
Кейінгі қазбалар Отырарда сәулетті сарайлар мен мешіттер болғанын дәлелдейтін құрылыс қалдықтарын ашты. Бұл бағыттағы ірі ғылыми нәтижелер Қазақстан Ғылым академиясының Ш. Уәлиханов атындағы археология, тарих және этнография институтының Оңтүстік Қазақстан кешенді экспедициясы жұмыстары арқылы кеңінен танылды. Экспедицияны ұзақ жылдар бойы басқарған белгілі археологтар Кемел Ақышев пен Карл Байпақовтың жаңалықтары Отырар мұрасын жұртшылыққа кеңінен танытты.
Тараз: керуен жолының қаласы
Қазақ халқының көне тарихының куәсі болған қалалардың бірі — ежелгі Тараз. Қала жазба деректерде V ғасырдан белгілі. Көне жылнамалар 568 жылы Византия императоры Юстиниан дәуірінде Земарх Киликийский басқарған елшілік келгенін, олардың сол кезеңдегі қаған Дизабұлмен кездескенін баяндайды.
Тараздың ірі қалаға айналуына керуен жолының бойында орналасуы және Талас Алатауы қойнауындағы күміс кеніштерінің жұмыс істеуі ықпал етті. Х ғасырдағы араб жиһанкезі Макдиси Таразды қорғаны берік, бау-бақшасы мол, халқы қалың қала ретінде сипаттайды: қаланың төрт қақпасы болған, ортасынан өзен өтіп, қала екіге бөлінген, оларды көпір жалғаған; орталық базарда жиналмалы мешіт орналасқан.
Тараз X–XII ғасырларда гүлдену дәуірін бастан өткерді. Алайда монғол шапқыншылығы кезеңінде Хорезмшах Мұхаммедтің бұйрығымен қала қиратылғаны айтылады: әсем қаланы жау қолына бермеу үшін билеуші амалсыз осындай қадамға барған. Соның салдарынан Тараз XIII ғасырда өмір сүруін тоқтатты.
Негізгі кезең
Гүлденуі: X–XII ғғ.
Құлдырауы: XIII ғ.
Шығыс моншасы және керамика
Аршылған монша құрылысының ерекшелігі
Таразда X–XIII ғасырларда салынған сарайлар мен мешіттер толық сақталмағанымен, археологиялық тұрғыдан аса құнды бір нысан — Шығыс моншасының жұрнағы. Оның бөлмелерінің еденіне 50×50 см өлшемді түрлі-түсті шаршы плиткалар төселген. Жуынатын ванна бөлмесінің қабырғалары әр түсті глазурлы кірпіш-плиткалармен қапталып, сегіз қырлы өрнектермен көмкерілген.
Өрнектер қара сызықтармен жиектеліп, қызыл фонда бейнеленген. Ванна бөлігі су өткізбейтін сылақпен сыланып, кірпішпен өрілген. Еден астымен өтетін бу мен су құбырлары бөлмелерді бірқалыпты жылытып отырған.
Алматыдағы Арыстан моншасының шығыс бөлігі осы Тараз моншасының жүйесіне сүйеніп салынғаны айтылады.
Тараз керамикасы: символика және бейне
Тараздан табылған керамикалық ыдыстардың өзге қалалар олжаларынан айырмасы бар: мұнда өрнек-сымбатпен қатар жануарлар бейнесі жиі кездеседі. Бұл — қала қолөнерінің тақырыптық ауқымын және көркемдік талғамын көрсететін белгі.
Қала маңындағы X–XII ғасырларда тұрғызылған кесенелер Тараз мәдениеті мен сәулет өнерінің жоғары деңгейге көтерілген кезеңін айқын дәлелдейді.
Айша-бибі: сәулет маржаны
Айша-бибі кесенесі (XII ғасыр) — қазақ сәулет өнерінің маржаны, жиі түрде «қазақтың Тәж-Махалы» деп аталады. Сәулеттік сымбаты мен өрнекті қабырғаларының айшықтылығы жағынан Орта Азия мен Қазақстанда теңдесі жоқ бірегей ескерткіш ретінде бағаланады.
Неге ерекше?
Кесене қабырғалары бедерлеме тәсілімен ойылып жасалған өрнекті текше плиткалардан құралған. Әр кірпіш — өз алдына өнер туындысы. Сондықтан құрылыс қыздың кестесіндей нәзік көрініп, шеберліктің биік деңгейін паш етеді. Мұнда қазақтың нақышты ою-өрнегі мен аймақ сәулетіне тән айшықтар үйлесім тапқан.
Аңыз желісі
Ел аузындағы аңыз бойынша, кесенені Қарахан әулетінің билеушісі сүйікті қалыңдығы Айша-бибіге арнап тұрғыздырған. Тойға дайындық жасалғанымен, уәделі күні жас батыр әскери жорықта болып, келе алмайды. Сағыныш пен махаббат жетегіндегі қалыңдық сүйіктісін қарсы алуға жолға шығады, бірақ жол азабына шыдамай ауырып, дүние салады. Сүйіктісінің адал сезіміне бас иген батыр оның есімін мәңгі қалдыру үшін зират басына осы кесенені салдыруға әмір етеді.
Бабаджа қатын кесенесі
Тараз өңірінде Айша-бибіден өзге, одан ертерек тұрғызылған әйелге арналған ескерткіш бар — Бабаджа қатын кесенесі (XI ғасыр). Құрылысы қарапайым: күйдірілген кірпіштен қаланған, кезінде сан қырлы күмбезбен жабылған болуы ықтимал. Бүгінде күмбездің тұқылы ғана сақталған.
Бұл ескерткіш көшпенділер мәдениетіндегі классикалық үлгілердің бірі саналып, кейінгі ғасырларда салынған көптеген сәулет кешендеріне үлгі болған. Алайда оның кімге арнап тұрғызылғаны туралы нақты дерек те, тұрақты аңыз да сақталмаған.
Түркістан: рухани және саяси орталық
Орта ғасырлардағы Қазақстанның ірі қалаларының бірі — Түркістан. Оның ежелгі аты Шабғар. Шабғар кезінде қорғанысы берік аймақ орталығы болған; орналасқан жері қазіргі Түркістан маңы, Сырдария сағасына жақын өңірлермен байланыстырылады.
XII–XIII ғасырларда Шабғар бұрынғы маңызын жоғалтып, халық сирей түседі. Аймақтың орталығы Яссы (кейінгі Түркістан) қаласына ауысып, уақыт өте бұл мекен сауда-саттығы дамыған ірі қалаға айналады. Кейін Түркістан Қазақ мемлекетінің орталығы, қазақ хандарының ордасы — резиденциясы қызметін атқарып, ел тарихындағы маңызды оқиғалармен тығыз байланыста болды.
Қожа Ахмет Иассауи кешені
XII ғасырда Түркістанда мұсылмандық ілімді кең таратқан, халық арасында айрықша беделге ие болған Қожа Ахмет Иассауиге арналған кесене бой көтерген. Кейін ескерткіш Тоқтамыс хан шапқыншылығы кезінде бүлініп, Ақсақ Темір билік құрған дәуірде құрылыс қайта жаңғыртылып, зәулім мемориалдық кешен ретінде салынды.
Иассауидің даналыққа негізделген өсиет өлеңдері «Диуани хикмет» (Даналық кітабы) арқылы кең тарады. Ол адамдарды ізгілікке, кішіпейілділікке, үлкенді құрметтеуге, пайдакүнемдік пен қанағатсыздықтан бой тартуға үндеді және мұсылман дінінің шарттарын ұстануға шақырды.
Мемориалдық кешен ретіндегі жаңашылдығы
Бұл ескерткіш «мемориалдық кешен» деп аталуының себебі — бір құрылым ішінде бірнеше қызметке арналған бөлме-сарайлардың біріктіріле салынуы. Кешен құрамында мешітпен қатар медресе, кітапхана, хан сарайлары және өзге де бөлмелер болған. Ол дәуірде түрлі функцияны бір кешенге топтастыру аймақ сәулетінде сирек кездесетін жаңалық саналды.
Өлшемдері
- Ұзындығы
- 65 м
- Ені
- 46,5 м
- Қазандық күмбезі биіктігі
- 38 м
- Күмбез диаметрі
- 18,3 м
Сәулеттік келбеті
Ғимараттың ішкі-сыртқы беті жылтыр, түрлі-түсті мозаикалық өрнектермен және жазулармен көмкерілген. Қазандық күмбезі Орта Азиядағы ең ірілердің бірі ретінде аталады. Жалпы алғанда, Иассауи кесенесі — қазақ сәулет өнерінің классикалық көне ескерткіші әрі әлемдік маңызы бар нысан.
Бұл ескерткіш жайында көптеген зерттеулер жазылған. Қазақтың белгілі суретшісі әрі зерттеушісі Нағым Нұрмұханбетовтің еңбектері де Иассауи кешенін жан-жақты танытуға үлес қосқан.
Қорытынды ой
Отырардың инженерлік шешімдері мен керамикасы, Тараздың моншасы мен көркем қыш бұйымдары, Түркістандағы Иассауи кешенінің архитектуралық қуаты — бәрі де Қазақстан аумағындағы орта ғасыр қалаларының өркениеттік деңгейін дәлелдейді. Бұл мұралар бүгінгі күнге тек тарих ретінде емес, мәдени жады мен көркемдік өлшем ретінде де жетіп отыр.