Қазақша рефераттар

Даму банкісі

Банк ұғымы және оның нарықтағы рөлі

Банк — өз атынан ақшалай қаражаттарды мерзімділік және қайтарымдылық шарттарымен тарту және орналастыру үшін құрылған ұйым. Банктің негізгі міндеті — қарыз алушы мен қарыз беруші, сондай-ақ сатып алушы мен сатушы арасындағы ақша қаражаттарының қозғалысында делдал болу.

Нарықтық қатынастар жағдайында қаражаттарды аудару қызметін тек банктер ғана емес, инвестициялық қорлар, сақтандыру компаниялары, брокерлік фирмалар және басқа да қаржылық ұйымдар да жүзеге асырады.

Құқықтық анықтама және орналасқан жері

Қазақстан Республикасының «Банктер және банк қызметі туралы» Заңына (31.08.1995 ж., кейінгі толықтыруларымен) сәйкес банк — банк қызметін жүзеге асыруға уәкілетті коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға.

Банктің басқармасы орналасқан жер — банктің ресми орналасқан жері болып есептеледі. Банктің түріне қарай Ұлттық Банк жылдық есеп, бухгалтерлік баланс және пайда мен шығын туралы есептің әртүрлі стандарттарын бекітеді.

Меншік нысандары және мемлекеттік банктер

Банктер мемлекеттік меншік негізінде құрылатын мемлекеттік банктен басқа, кез келген меншік нысанында құрылуы мүмкін. Қазақстан Республикасында мемлекеттік қатысуы бар үш банк ретінде жиі аталады:

  • Даму банкі — 01.07.2001 ж.

  • Қазақстан Эксимбанкі

  • Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі — 2003 жылдың қыркүйегінде құрылған.

Банкті құру: құрылтай шарты мен жарғыдағы талаптар

Банк құрылтай шарты негізінде құрылады және өз жарғысына сәйкес қызмет етеді. Банкті құру жөніндегі құрылтай шартында келесі деректер көрсетілуі тиіс:

Құрылтайшылар туралы мәліметтер

  • Әр құрылтайшының толық фирмалық атауы және орналасқан жері.

  • Заңды тұлғалар үшін — мемлекеттік тіркеу деректері.

  • Жеке тұлғалар үшін — аты-жөні, азаматтығы, жеке басын куәландыратын құжат деректері және тұрғылықты жері.

Акциялар туралы мәліметтер

  • Акциялардың құны, саны және санаты (категориясы).

Банктің жарғысында міндетті түрде мына мәліметтер болуы керек:

  • Банктің толық және қысқаша атауы.

  • Меншік нысаны және құқықтық-ұйымдастыру нысаны.

  • Қорларды қалыптастыру және пайдалану қағидаттары.

  • Басқару органдарының шешім қабылдау тәртібі.

Банк атауын қолдану тәртібі

Банк өз жарғысында көрсетілген фирмалық атауды банк атауы ретінде қолданады. Ешбір банк негізгі құжаттарда бекітілген атаудан өзге атауды құжаттарда, хабарландыруларда немесе жарнамаларда пайдалануға құқылы емес.

Ұлттық Банктен басқа барлық банктерге өз атауында «Ұлттық» сөзін қолдануға тыйым салынады.

Жарғылық капитал: қалыптасуы және ұлғаюы

Банктің жарғылық капиталы (жарғылық қоры) оның міндеттемелерін қамтамасыз етуге қызмет етеді және банк операцияларын жүргізудің негізгі қаржылық көзі болып саналады. Мемлекеттік банктен өзге жағдайда, бастапқыда жарғылық капитал акцияларды сату немесе құрылтайшылардың жарналары есебінен қалыптасады.

Төлем жасауға қойылатын талаптар

  • Құрылтайшылар мен акционерлер өздеріне тиесілі акциялар үшін тек ақшалай қаражатпен төлеуге міндетті.

  • Акционерлік қоғам нысанындағы банк акцияларын төлеу үшін қарызға алынған немесе кепілге қойылған қаражатты пайдалануға тыйым салынады.

Бұзушылық салдары

Осы талаптарды бұзу арқылы жарғылық капиталға түскен қаражат, сондай-ақ банктің оларды пайдалануынан түскен табыстар республикалық бюджет пайдасына өндіріліп алынады. Ал акциялар кейіннен өткізу үшін банкке қайтарылады.

Акцияларды алғаш орналастыру және төлеу мерзімі

  • Банктің акцияларын алғаш рет сату номиналдық құнынан төмен емес бағамен және барлық құрылтайшылар үшін бірдей талаппен жүргізіледі.

  • Жаңадан құрылған банктің жарғылық капиталы тіркелген сәтте акционерлер тарапынан кемінде 50% төленуі тиіс.

  • Қалған бөлігі банк заңды тұлға ретінде тіркелген күннен бастап бір жыл ішінде толық төленуі керек.

Жарғылық капиталды ұлғайту тәсілдері

Қосымша акциялар шығару арқылы.

Акциялардың номиналдық құнын көтеру арқылы.

Экономикалық түсінік: банктің негізгі қызметтері

Экономикалық тұрғыдан да, құқық ғылымында да банк көбіне несие алу немесе беру жөніндегі делдалдық қызмет атқаратын кәсіпорын ретінде түсіндіріледі. Профессор-юрист М. М. Агарковтың пікірінше, банк клиенттеріне үш негізгі категория бойынша қызмет көрсетеді:

1) Ақша қаражаттарын жинақтау және сақтау

Банк бөтеннің ақшасын сақтау міндетін өз мойнына алып, жеке және заңды тұлғалардың қаражаттарын жинақтайды — басқаша айтқанда, клиенттерінің «кассирі» қызметін атқарады.

2) Несиелік қызмет

Банк клиенттен пайызсыз ақша талаптарын (көбінесе вексель талаптарын) сатып алу түрінде, сондай-ақ заем немесе кепілдік несие нысандарында несие береді.

3) Төлемдер мен есеп айырысуды жүргізу

Банк клиенттердің төлемдерді қабылдау және жүзеге асыру жөніндегі әртүрлі тапсырмаларын орындайды: чектер мен аударымдар бойынша төлемдер, аккредитивтер, вексельдер және басқа да құжаттар бойынша төлемдерді инкассациялау.

Осы үш категорияға сәйкес банктің үш базалық міндеті қалыптасады: қаражат жинау, несие беру, төлем айналымын қамтамасыз ету.

Акционерлік банк және басқару құрылымы

Акционерлік қоғам түрінде жұмыс істейтін банктің жарғылық капиталы белгілі бір сандағы акцияларға бөлінеді; олардың номиналдық құны тең болады. Акциялардың бір тұлғадан екінші тұлғаға өтуі, әдетте, акционерлердің басым көпшілігінің келісімімен жүзеге асады.

Жоғары орган

Коммерциялық банктің жоғары органы — жылына кемінде бір рет өткізілетін акционерлердің жалпы жиналысы.

Банк кеңесі

Банк қызметіне жалпы басшылықты банк кеңесі жүзеге асырады. Оның негізгі міндеті — басқарманың жұмысына бақылау мен қадағалауды ұйымдастыру.

Басқарма

Банктің күнделікті қызметін басқарма жүргізеді және ол акционерлердің жалпы жиналысы мен банк кеңесі алдында жауап береді. Басқарма құрамына, әдетте, ірі мүдделі тараптардың өкілдері кіреді. Мәжілістері жүйелі өтіп, шешімдер көпшілік дауыспен қабылданады.

Ревизиялық комиссия

Ревизиялық комиссияны қатысушылардың жалпы жиналысы сайлайды және ол банк кеңесіне есеп береді. Негізгі міндеттері: қызмет бабын пайдаланып қиянат жасау тәуекелін төмендететін бақылау ортасын қалыптастыру, сондай-ақ банктің жылдық есебі мен балансы бойынша қорытынды дайындау.

Коммерциялық банктің қызмет қағидаттары

1) Ресурстар шегінде қызмет ету

Коммерциялық банктің қызметінің негізгі қағидаты — қолда бар ресурстар шегінде жұмыс істеу. Бұл банк ресурстары мен несиелік салымдар арасындағы сандық сәйкестікті ғана емес, сондай-ақ активтердің сипаты мен тартылған ресурстардың ерекшелігінің сәйкестігін қамтамасыз етуді талап етеді.

Әсіресе мерзімдер бойынша сәйкестік маңызды: егер банк қысқа мерзімге қаражат тартып, сол қаражат есебінен ұзақ мерзімді несие берсе, өз міндеттемелерін уақытында орындау тәуекелі артады.

Банк өз ресурстары шеңберінде активтік операцияларын дербес жүргізуге құқылы; активтік операциялардың мөлшері, әдетте, әкімшілік-еріктік әдістермен тұрақты шектелмеуі тиіс. Әкімшілік шектеулер тек бір реттік, төтенше сипатта қолданылғанда ғана орынды болуы мүмкін, ал оларды жүйелі қолдану банк қызметінің коммерциялық негізіне кері әсер етеді.

2) Толық экономикалық еркіндік

Коммерциялық банктер қызметінің маңызды қағидаты — толық экономикалық еркіндік. Бұл қағида банк өз қызметінің нәтижелері үшін экономикалық жауапкершілік алатынын білдіреді.

Меншікті және тартылған ресурстарды еркін басқару.

Клиенттер мен салымшыларды еркін таңдау.

Салықтар төленгеннен кейін қалған табысты дербес бөлу.

Қолданыстағы банк заңнамасы коммерциялық банктерге қорлары мен табыстарын билеуге экономикалық еркіндік береді. Салық төленгеннен кейін қалған таза табыс акционерлердің жалпы жиналысының шешімімен бөлінеді: әртүрлі қорларға аударым нормалары және акциялар бойынша дивиденд мөлшері сол жерде бекітіледі.

3) Экономикалық жауапкершілік және тәуекел

Коммерциялық банк өз міндеттемелері бойынша тек ағымдағы табыстарымен ғана емес, сондай-ақ өз капиталымен, мүлкімен және қаражатымен жауап береді. Жүргізілетін операциялардың тәуекелін банк өзі көтереді.