Ақша массасы тауарлар сомасы ақша бірліктерінің айналым саны
Ақша массасы: мәні және экономикалық рөлі
Кез келген елдің ақша-несие саясатын сипаттайтын негізгі параметрлердің бірі — ақша массасы. Оны тауарлар мен көрсетілген қызметтерді төлеуге пайдаланылатын ақша қаражаттарының жиынтығы ретінде анықтауға болады.
Ақша массасының экономикаға ықпалы
- экономикалық өсудің қарқыны;
- бағалардың динамикасы (инфляция/дефляция);
- жұмыспен қамту деңгейі;
- төлем және есеп айырысу жүйесінің үздіксіз жұмыс істеуі.
Кең мағынада ақша массасы — жеке тұлғаларға, кәсіпорындарға және мемлекетке тиесілі, шаруашылық айналымына қызмет ететін сатып алу және төлем құралдарының жиынтығы.
Ақша массасының құрамы туралы негізгі концепциялар
Ақша массасының компоненттерін анықтауда әртүрлі ғылыми көзқарастар бар. Негізгі айырмашылық — қолма-қол ақша, қолма-қол емес ақша және бағалы қағаздардың ақшаға «тең» саналу-саналмауы.
Бірінші концепция
Ақша массасы айналымдағы қолма-қол ақша мен қолма-қол емес ақшалардан тұрады. Төлем айналысында қосымша құрал ретінде вексель, чек, депозиттік сертификат сияқты бағалы қағаздар да қолданылуы мүмкін.
Екінші концепция
Қолдаушылар вексельдер мен чектерді (кейде өзге де бағалы қағаздарды) қолма-қол емес ақша айналымының құрамына жатқызады.
Үшінші концепция
Кейбір экономистер қолма-қол емес құралдарды ақша ретінде мойындамай, ақша деп тек қолма-қол ақшаны ғана есептейді.
Ақша массасының нақты құрамы әр елдегі несие-ақша жүйесінің ерекшеліктерімен анықталады.
Ақша массасын өлшеудің екі тәсілі
Ақша массасын өлшеуде екі негізгі тәсіл кең таралған: трансакциялық және өтімділік бойынша өлшеу.
Трансакциялық өлшеу
Бұл тәсіл ақшаның айналым құралы ретіндегі функциясына сүйенеді: ақша — ең алдымен тауарлар мен қызметтерді төлеуге арналған құрал.
Есепке алынатын активтер
- төлем құралы ретінде пайдаланылатын монеталар мен қағаз ақшалар;
- чектік депозиттер (ағымдағы шоттар).
Бұл логика бойынша барлық активтер құн сақтай алады, бірақ олардың тек бір бөлігі ғана күнделікті айырбас пен төлемге тікелей қызмет етеді.
Өтімділік бойынша өлшеу
Бұл тәсіл ақшаның мәнін оның ең өтімді актив болу қасиетімен байланыстырады. Өтімділік — активті кез келген уақытта аз шығынмен және жылдам ақшаға (немесе төлемге) айналдыру мүмкіндігі.
Бұл көзқарас бойынша активтердің айырмашылығы «ақша/ақша емес» деп кесіп айтуда емес, олардың өтімділік дәрежесінде.
Ақша — ең өтімді актив: сатып алу алдында оны басқа нәрсеге айырбастаудың қажеті жоқ. Ал, мысалы, үйдің өтімділігі төмен, оны сатуға көп уақыт кетуі мүмкін.
Ақша айналымының жылдамдығы және Фишер теңдігі
Тауарлы айналымды реттеу үшін экономиканың қандай көлемде ақшаға мұқтаж екенін білу маңызды. Бұл жерде ақша айналымының жылдамдығы негізгі рөл атқарады: ол әрбір ақша бірлігінің бір жыл ішінде келісімдер мен төлемдерге қанша рет қатысқанын сипаттайды.
Фишер теңдігі
Тауар бағаларының жалпы сомасын және ақшаның айналымын ескере отырып, айырбас теңдігі төмендегідей жазылады:
MV = PQ
M = PQ / V
- M
- айналымға қажетті ақша массасы
- P · Q
- тауарлар мен қызметтердің бағалық көлемі (жалпы құн)
- V
- ақша айналымының жылдамдығы
Теңдік Фишер атымен кең тарағанымен, бұл идея бұдан бұрын да белгілі болған. Мысалы, К. Маркс «Капиталдың» I томында қажетті ақша массасын тауарлар сомасы мен ақша бірлігінің айналым саны арқылы түсіндіреді.
К. Маркс бойынша қажетті ақша көлемі
Қажетті ақша көлемін толықтау түрде сипаттайтын өрнек:
M = (C·T − Kc + P − Bp) / n
- C · T
- тауар бағаларының сомасы
- Kc
- несиеге сатылған тауарлар сомасы
- P
- бұрын сатылған, бірақ төлемі ағымдағы кезеңде өтелетін тауарлар сомасы
- n
- ақша бірлігінің айналым саны
Жылдамдықтың өзгеруі нені білдіреді?
Ақша массасының көлемі өзгергенде тек айналыстағы ақша саны ғана емес, оның айналым жылдамдығы да әсер етеді. Ақша айналымының жылдамдығы — ақша қозғалысының қарқындылығын көрсететін индикатор. П. Самуэльсонның түсіндіруі бойынша, ол табыс айналымының жылдамдығын сипаттайды.
Негізгі әсер етуші факторлар
- жалпы экономикалық жағдай және экономикалық цикл;
- төлем айналымының құрылымы;
- несиелік операциялар мен өзара есеп айырысудың дамуы;
- ақша нарығындағы пайыз мөлшерлемесінің деңгейі және басқа монетарлық факторлар.
Жылдамдық баяуласа
Бұл ұлттық жиынтық өнімді орналастыру (айналым) коэффициентінің төмендігін көрсетуі мүмкін. Сондай-ақ шаруашылық субъектілерінің ақша қорын жинақтауға ұмтылысын және ақша массасының құрылымында банктердегі ұзақ мерзімді салымдардың ұлғаюын аңғартады.
Жылдамдық артса
Бұл жоғары іскерлік белсенділікті, қолайлы конъюнктураны және ақша қаражатын жұмсаудың шапшаңдығын білдіреді. Сонымен бірге ақша айналысының жылдамдығы ақша санына кері пропорционал әсер ететіндіктен, қосымша эмиссия қажеттілігі төмендеуі мүмкін.
Екі ұғымды шатастырмау керек
Ақша айналысының жылдамдығы мен төлемдердің өту жылдамдығы — бір ұғым емес. Төлемдердің өтуі, әдетте, мүмкіндігінше шапшаң болғаны дұрыс.
Төлемдерді жеделдететін факторлар
- өзара есеп айырысу жүйесін дамыту;
- банк ісіне электрондық есептеу техникасын енгізу;
- электрондық ақша жүйелерін қолдану.