Қазақша рефераттар

Кедейлік пен теңсіздік туралы қазақша реферат

Кедейлік пен теңсіздік: өтпелі кезеңнің әлеуметтік-экономикалық салдары

Қазақстанды қоса алғанда, посткеңестік мемлекеттердегі өтпелі кезеңнің салдарының бірі — кедейліктің салыстырмалы жоғары деңгейі. Кедейшілік құбылысына әлеуметтік-экономикалық дамудың орнықтылығы, табыстың төмен болуы, қоғамдағы экономикалық теңсіздіктің ұлғаюы, еңбек нарығының ахуалы, демографиялық және көші-қон үдерістері, әлеуметтік сектордың дағдарысы, сондай-ақ аймақтық, экологиялық және гендерлік факторлар ықпал етеді. Осы бағыттардың әрқайсысын талдау қазіргі жағдайдағы кедейшілікке кешенді сипаттама беруге мүмкіндік береді.

Негізгі ұғымдар

Кедейшілік деңгейі
Күнкөріс минимумынан төмен табысы бар халықтың үлесі арқылы анықталады.
Күнкөріс минимумы
Ең аз тұтыну себетіне енгізілген тауарлар мен қызметтердің құнын өлшейтін, тіршілікті қамтамасыз етуге қажетті табыс (шығыс) деңгейі.

Күнкөріс минимумы және тұтыну себеті қалай есептеледі?

Ең аз тұтыну себетінің құны екі бөліктен тұрады: азық-түлік себетінің құны және азық-түлікке жатпайтын тауарлар мен қызмет көрсетулерге жұмсалатын ең төменгі шығындар. Азық-түлік себетінің құрамы адам организміне қажет калория мөлшерін қамтамасыз ететін тағам нормаларына сүйеніп анықталады.

Азық-түлік бөлігінің нормасы

Қолданыстағы тәсіл бойынша азық-түлік себеті жан басына тәулігіне 2172 ккал тұтынуды қамтамасыз етеді. Бұл деңгей ДДҰ талаптарына сәйкес келеді.

Азық-түлік себетінің үлесі ең аз тұтыну себеті құнының шамамен 70%-ын құрайды.

Азық-түлік емес тауарлар мен қызметтер

Азық-түлікке жатпайтын тауарлар мен қызмет көрсетулердің үлесі ең аз тұтыну себеті құнының 30% мөлшерінде белгіленеді.

Мәселе: бұл құрылым үй шаруашылықтарының нақты шығыс құрылымын әрдайым дәл көрсете бермейді, әсіресе тұрмыс деңгейі өзгерген сайын.

Тұтыну құрылымы неге өзгеруі мүмкін?

Тұрмыс деңгейі өскен сайын жалпы шығыстардағы азық-түлікке жұмсалатын үлес төмендейді, өйткені адамның тағам тұтынуы табиғи түрде шектеулі. Ал азық-түлік емес шығыстардың (киім, көлік, байланыс, білім, денсаулық, қызметтер) үлесі артады.

2002 жылғы байқау

Қазақстанда үй шаруашылықтарының тамаққа жұмсайтын шығыстары (мейрамхана, ішімдік, темекіні қоса алғанда) 52,3% болды, ал азық-түліктен басқа тауарлар үлесі 47,7%-ды құрады.

Квантильдік бөлініс

Ең ауқатты 20% топта азық-түлік емес шығыстар жартысынан да көп болуы мүмкін; ал ең төмен табысты 20% топта да азық-түлік емес шығыстардың үлесі шамамен 40%-ға жеткен.

Ұсынылатын нақтылау: тұрғын үй шығындарын бөлек қарастыру

Үй шаруашылықтарының дәстүрлі шығыс топтары — тамақ, киім және тұрғын үй. 2002 жылы қаладағы тұрмысы төмен 20% топ тұрғын үйге жиынтық шығыстарының 13,7%-ын жұмсаған, ал ауқатты 20% топта бұл көрсеткіш 10%-дан төмен болған. Осыған байланысты ең аз тұтыну себетінде тұрғын үй шығындарын бөлек компонент ретінде көрсету қажеттігі талқыланады.

Мүмкін құрылым: азық-түлік, азық-түлік емес тауарлар мен қызметтер, тұрғын үй шығындары. Кей ұсыныстарда арақатынас ретінде 60:40 тәсілі қарастырылады.

1998–2002: кедейшілік динамикасы және өлшемдер

1998 жыл (шарықтау кезеңі)

39%

Халықтың күнкөріс минимумынан төмен табыс алатын үлесі. Күнкөріс минимумы: 3336 теңге (42,6 АҚШ доллары).

2002 жыл

24%

Үлес 1,6 есе қысқарды: шамамен 3,6 млн адам. Күнкөріс минимумы: 4761 теңге (31,1 АҚШ доллары).

Кедейшілік сапалық өлшемдері

  • Кедейшілік тереңдігі 1998–2002 аралығында 1,6 есе төмендеп, 2002 жылы 6,1% болды.
  • Кедейшілік өткірлігі 1,7 есе азайып, 2002 жылы 2,2%-ды құрады.
  • Бұл кедей топтардың тұтынудағы табыс тапшылығы 2002 жылы күнкөріс минимумының шамамен 25%-ына тең болғанын аңғартады.

Тұтыну сапасы: кедей тұрмысты топтардың тамақтану ерекшелігі

2002 жылғы деректер кедей тұрмысты адамдардың тамақтануы көмірсуға көбірек сүйенетінін көрсетті. Табысы күнкөріс минимумына жетпейтін адам көбіне нан және жарма өнімдерін көбірек тұтынып, ет, сүт, жұмыртқа, жеміс пен көкөніс сияқты сапалы азық-түліктерді сирегірек пайдаланады.

Мысал: ет тұтыну айырмашылығы (2002)

Кедей топ

1,7 кг

Ет және ет өнімдерін тұтыну көлемі.

Орташа деңгей

3,7 кг

Республика бойынша орташа тұтыну.

Ұқсас айырмашылықтар сүт өнімдері, жұмыртқа, жеміс-жидек және көкөніс тұтынуында да байқалды: кедей топтарда тұтыну шамамен екі есеге жуық төмен.

Табыстар, сатып алу қабілеті және әлеуметтік топтарға бөліну

Табыстар — тұрмыс деңгейін айқындайтын негізгі фактор. Экономиканың жандануына қарай халықтың табысы мен тұтынуға жұмсайтын шығыстары артты: 1998–2002 жылдары тұтыну шығыстары 2992 теңгеден 5671 теңгеге дейін өсті. 2001–2002 жылдары жан басына шаққандағы ақшалай табыстың сатып алу қабілеті тұрақты түрде ұлғайып, күнкөріс минимумынан 1,24 және 1,36 есе жоғары деңгейге жетті. Бұл табыстың өсу қарқыны күнкөріс минимумына кіретін тауарлар мен қызметтер құнының өсуінен озық болғанын білдіреді.

2002 жылғы әлеуметтік құрылым (тұрмыс деңгейі бойынша)

  • Кедей тұрмысты

    24,2%

  • Төмен табысты

    47,3%

  • Салыстырмалы тұрақты және дамушы тұтыну

    28,5%

Яғни, 2002 жылы қазақстандықтардың 71%-дан астамы кедей немесе төмен табысты топқа кірген. Мұндай жағдайда көптеген үй шаруашылықтары қосалқы шаруашылыққа сүйенуге және үй еңбегін кеңінен пайдалануға мәжбүр болды.

Мүмкіндіктер теңсіздігі: неге бұл маңызды?

Тек 28,5% халықтың сапалы білім алуға, денсаулықты сақтауға, тұрғын үй жағдайын жақсартуға, бос уақыт пен демалысты ұйымдастыруға және ақылы қызметтерді тұрақты тұтынуға мүмкіндігі болған. Бұл дерек теңсіздіктің өмір сапасына тікелей әсерін көрсетеді.

Экономикалық теңсіздік көрсеткіштері

Теңсіздік көрсеткіштері бойынша Қазақстан ТМД елдері арасында аралық орынға ие. 2002 жылға қарай кейбір жақсару байқалды: қорлар коэффициенті 11–12 еседен 9,8 есеге төмендеп, Джини индексі шамамен 0,34-тен 0,31-ге дейін азайды.

Үй шаруашылықтарының пікірінше кедейліктің негізгі себептері

  • Еңбекақының төмендігі және жұмыссыздық — 2001–2002 жылдары үй шаруашылықтарының 80%-дан астамы атаған басты себептер.
  • 2001 жылы негізгі себеп ретінде жұмыспен қамтылмау жиі аталған, ал 2002 жылы басты орынға еңбектің төмен төленуі шыққан.
  • Жұмыспен қамту мәселесі ауылда қалаға қарағанда өзектірек: 40,4% қарсы 29,3%.

Егде жастағы кедейлік: тәуекелдер мен қорғаныс факторлары

Егде жастағы адамдар арасында қосымша табыс табатын жұмыс істейтін зейнеткерлер де бар. Мұндай топтың жағдайы салыстырмалы түрде жақсы болуы мүмкін. Дегенмен, олар төтенше кедейлік қаупіне азырақ ұшыраса да, күнкөріс минимумына жақын өмір сүруге жиі мәжбүр болады. Зейнеткерлер үшін жұмыспен қамтылу кедейлік тәуекелін айтарлықтай төмендетеді.

Зейнетақы төлемдерінің нақты құндағы төмендеуі тұрмыс деңгейін әлсіретіп, кедейліктің тереңдеуіне ықпал етті. Әсіресе денсаулығына байланысты еңбек етуге немесе меншігіндегі жылжымайтын мүлікті тиімді пайдалануға мүмкіндігі жоқ өте егде, жалғыз басты адамдар осал топқа жатады. Олар көбіне дербес күтімді қажет етеді, бірақ мемлекет мұндай көмекті әрдайым толық көлемде қамтамасыз ете бермейді. Осындай зейнеткерлердің үлесі жалпы санының шамамен 5–7%-ын құрайды.

Білім, көші-қон және мүмкіндіктердің шектелуі

Тұрақсыз материалдық жағдай, жұмыссыздық және мәжбүрлі көші-қон көптеген отбасыларды балаларды оқытуға жұмсалатын қаражатты қысқартуға итермеледі. 2002 жылғы кедей үй шаруашылықтарын зерттеу нәтижелері жеткіліксіз білім деңгейі кедейліктің себептерінің бірі ретінде аталғанын көрсетеді.

Гендерлік теңсіздік және мемлекеттік саясат басымдықтары

Экономикалық ресурстардың үйлесімсіз бөлінуі және оларға қол жеткізудегі ерлер мен әйелдердің мүмкіндіктерінің біркелкі болмауы әлі де өзекті. Әйелдердің қоғамдық өндірістегі жұмыспен қамтылуы, тең еңбекақы төлеу, ерлер мен әйелдердің зейнетақы жинақтарындағы алшақтықты қысқарту, сондай-ақ жалпы егде жастағы адамдарға экономикалық және әлеуметтік қолдау көрсету — мемлекеттік бағдарламаларда жүйелі шешімін табуы қажет міндеттер.

Гендерлік саясаттың негізгі басымдықтары

  • Саяси қатысу

    Әйелдердің саяси үдерістерге тең қатысу мүмкіндігін қамтамасыз ету.

  • Экономикалық ілгерілету

    Әйелдерді экономикалық тұрғыдан қолдау және мүмкіндіктерін кеңейту.

  • Денсаулық

    Әйелдер мен олардың отбасыларының денсаулығын жақсарту.

  • Зорлық-зомбылықтың алдын алу

    Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты түбірімен жою.

Институционалдық қадамдар

Қазақстан Президентінің жанынан Отбасы және әйелдер істері жөніндегі Ұлттық комиссия құрылып, әйелдердің жағдайын жақсартуға бағытталған ұлттық жоспардың орындалуын үйлестіруге қатысады. Құжатта әйелдердің қоғамдық-саяси өмірге қатысуын жандандыру, отбасылардың, әйелдер мен балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғаумен айналысатын қоғамдық бірлестіктерді кеңірек тарту, сондай-ақ әйел кәсіпкерлігін қолдау міндеттері көзделген.