Мемлекеттің түсінігі
Мемлекет және құқық теориясы: пәні, объектісі және ғылымдар жүйесіндегі орны
Мемлекет және құқық теориясы — мемлекет пен құқықтың пайда болуы, дамуы, қызмет атқаруы және олардың қоғамдағы рөліне қатысты негізгі заңдылықтарды зерттейтін ғылыми пән. Бұл ғылым мемлекеттік-құқықтық құбылыстарды жалпы деңгейде түсіндіреді, ұғымдық аппарат қалыптастырады және құқықтық тәжірибені теориялық тұрғыдан негіздейді.
Пәні
Мемлекет пен құқықтың мәні, функциялары, формалары, құқық нормалары мен институттарының жалпы заңдылықтары.
Объектісі
Қоғамдағы мемлекеттік-құқықтық шынайылық: билік, құқықтық реттеу, мемлекеттік органдар, құқықтық қатынастар.
Теория философиямен, әлеуметтанумен, саясаттанумен және мәдениеттанумен тығыз байланыста дамиды: философия дүниетанымдық негіз береді, әлеуметтану әлеуметтік құрылым мен мінез-құлықты түсіндіреді, саясаттану билік пен саяси институттарды талдайды, ал мәдениеттану құқықтық құндылықтар мен дәстүрлерді қарастырады.
Мемлекеттің пайда болуы және нышандары
Мемлекеттің шығу тегі алғашқы қауымдағы рулық-тайпалық ұйымның біртіндеп күрделенуімен байланысты. Рулық құрылыс кезеңінде басқару органдары мен жүріс-тұрыс нормалары негізінен дәстүрге, әдет-ғұрыпқа және қауымның ортақ шешімдеріне сүйенді.
Мемлекеттің қалыптасу нышандары
- Бұқаралық билік (аппарат) — қоғамнан бөлінген басқару және мәжбүрлеу құрылымдарының пайда болуы.
- Аумақтық бөлініс — тұрғындарды руға емес, территорияға қарай ұйымдастыру.
- Салықтар мен қарыздар — мемлекеттік аппаратты қамтамасыз ететін міндетті төлемдердің орнығуы.
Мемлекеттілік
Қоғамды басқарудың институционалдық жүйесінің орнығуы және оның тұрақты қызмет етуі.
Егеменділік
Мемлекеттік биліктің ел ішінде жоғарылығы және сыртқы қатынастарда тәуелсіздігі.
Құқықшығармашылық (құқық нормаларын қабылдау және бекіту) мемлекеттің маңызды нышандарының бірі ретінде құқықтық реттеудің институционалдық сипатын көрсетеді.
Құқықтың пайда болуы туралы негізгі теориялар
Негізгі бағыттар
- Шынайы-құқықтық (шарттық)
- Құқық пен мемлекетті қоғамдық келісімнің нәтижесі ретінде түсіндіреді.
- Теологиялық
- Құқықтың бастауларын құдайлық ерікпен байланыстырады.
- Психологиялық
- Құқықты адамның психикасымен, құқықтық сезімдермен және ұстанымдармен байланыстырады.
- Материалистік (таптық)
- Құқықты әлеуметтік-экономикалық қатынастар мен таптық мүдделердің көрінісі ретінде сипаттайды.
Мемлекет пен құқықтың дамуын хронологиялық тұрғыдан қарастыру да маңызды: ежелгі әлем, орта ғасырлар, жаңа дәуір және қазіргі кезеңдегі құқықтық институттардың эволюциясы әртүрлі тарихи шарттармен айқындалады.
Қазіргі құқықтық жүйелердің негізгі отбасылары
- Романо-германдық жүйе — кодификацияланған заңнамаға сүйенеді.
- Англосаксондық жүйе — сот прецедентінің рөлін жоғары қояды.
Мемлекет: түсінігі, түрлері және формалары
Мемлекет — қоғамды басқаруды және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуді жүзеге асыратын, белгілі бір аумақта жария билік жүргізетін саяси ұйым. Мемлекет түрлерін айқындауға әсер ететін факторлар көпқырлы: географиялық, экономикалық, саяси, тарихи және ұлттық ерекшеліктер.
Басқару формасы
Жоғары мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы және оның қалыптасу тәртібі (мысалы, монархия, республика).
Мемлекеттік құрылым формасы
Мемлекет аумағы мен биліктің бөлінуі (мысалы, унитарлық, федеративтік құрылым).
Мемлекет механизмі (аппараты) және мемлекеттік қызмет
Мемлекет механизмі — мемлекеттің міндеттері мен функцияларын жүзеге асыратын органдар мен мекемелер жүйесі. Мемлекеттік аппараттың қызметі құқықтық қағидаттарға сүйенуі тиіс: өкілеттіктердің бөлінуі, демократиялық басқару, кәсібилік, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, сондай-ақ егемен биліктің халыққа тиесілі болуы.
Мемлекеттік органдар
Мемлекеттік орган — мемлекеттік биліктің бір бөлігін жүзеге асыруға өкілетті, құқықтық мәртебесі мен құзыреті анықталған құрылым. Оның негізгі сипаттары: мақсат, функция, құзырет және жауапкершілік.
Мемлекет функциялары
- Ішкі және сыртқы функциялар
- Тұрақты және уақытша функциялар
- Әлеуметтік, экономикалық, саяси, идеологиялық бағыттар
Құқықтық іске асыру формалары
- Құқықшығармашылық
- Құқықты қолдану
- Құқықтық қорғау
Мемлекеттік қызмет — мемлекеттік міндеттерді кәсіби негізде орындауға бағытталған қызмет. Мемлекеттік қызмет кадрлары лауазымдарына, өкілеттіктеріне және атқаратын функцияларына қарай жіктеледі.
Құқықтық мемлекет тұжырымдамасы
Құқықтық мемлекет — билікті құқықпен шектейтін, заңның үстемдігін және адам құқықтарының кепілді қорғалуын қамтамасыз ететін саяси-құқықтық модель. Оның мақсаты — құқық пен әділеттілікті орнықтыру; міндеті — мемлекеттік билікті құқықтық рәсімдер арқылы жүзеге асыру және азаматтардың бостандықтарын қорғау.
Құқық: анықтамасы, норма және қайнар көздер
Құқық — қоғамдық қатынастарды реттейтін, мемлекетпен бекітілетін және қорғалатын жалпыға міндетті нормалар жүйесі. Құқық институт ретінде белгілі бір саладағы қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығын білдіреді.
Объективтік құқық
Қоғамда әрекет ететін құқық нормаларының жүйесі (заңнама, құқықтық актілер).
Субъективтік құқық
Белгілі бір тұлғаның заңмен танылған мүмкіндігі (өкілеттігі): талап ету, пайдалану, қорғауға жүгіну.
Құқық нормасы
Құқық нормасы — мінез-құлықтың жалпыға міндетті үлгісі, ережеcі және өлшемі. Ол әлеуметтік қатынастарға ықпал ететін құқықтық құрал ретінде құқықтық тәртіптің негізін қалыптастырады.
Норманың негізгі белгілері
- Формалды айқындылық
- Жалпыға міндеттілік
- Жүйелілік
- Көпқабаттылық (күрделілік)
- Адресаттың дараланбауы
- Мемлекетпен қамтамасыз етілуі
- Рұқсат ету және міндеттеу сипаты
Құқықтың қайнар көздері (формалары)
- Санкцияланған дәстүр
- Әдет-ғұрып құқығы
- Сот және әкімшілік прецедент
- Нормативтік құқықтық акт
- Заңдық доктрина
Нормативтік құқықтық актілер
Нормативтік құқықтық акт — құқық нормаларын бекітетін ресми жазбаша құжат. Оларды сипаттауда актінің түрі, заңдық күші, қолданылу аясы, шығару субъектісі және әрекет ету мерзімі ескеріледі.
Құқықшығармашылық және заң шығару
Құқықшығармашылық — құқық нормаларын қалыптастыру қызметі. Заң шығару — құқықшығармашылықтың арнайы түрі. Халықтың тікелей құқықшығармашылығының маңызды нысаны — референдум.
Заң шығару процесі белгілі сатылардан тұрады: бастама көтеру, талқылау, қабылдау, жариялау және күшіне енгізу.
Құқық жүйесі, құрылымы және құқықтық қатынастар
Құқық жүйесі — құқықтың ішкі ұйымдасуы, салаларға, институттарға және нормаларға бөлінуі. Құқық құрылымы қоғамдық қатынастардың алуан түрлілігін құқықтық құралдар арқылы реттеуге мүмкіндік береді.
Құқық саласы
Қоғамдық қатынастардың белгілі бір тобын реттейтін құқық нормаларының жиынтығы және оның негізгі компоненттері.
Құқықтық институт
Нақты бір мәселе шеңберіндегі қатынастарды реттейтін нормалар тобы; институттар әртүрлі түрлерге бөлінеді.
Құқықтық қатынастар
Құқықтық қатынас — құқық нормаларымен реттелетін қоғамдық қатынас. Оның құрылымы, құрамы және мазмұны құқық субъектілерінің құқықтары мен міндеттері арқылы ашылады.
Құқықты жүзеге асыру, құқықты қолдану және түсіндіру
Құқықты жүзеге асыру — құқық нормаларының өмірде іске асуы. Оның түрлері мен әдістері қоғамдағы құқықтық тәртіптің деңгейіне тікелей әсер етеді. Құқықты қолдану — құқықты жүзеге асырудың ерекше нысаны: нақты жағдайға құқық нормасын таңдау, түсіндіру және шешім қабылдау арқылы орындалады.
Құқықты қолдану субъектілері
- Мемлекеттік органдар
- Лауазымды тұлғалар
- Құқық қорғау органдары
Нормативтік құқықтық актілерді талқылау (түсіндіру)
Түсіндіру — құқық нормаларының мазмұнын ашу және нақтылау процесі. Ол құқықты дұрыс қолдануды, құқықтық анықтықты және біркелкі тәжірибені қамтамасыз етеді.
Құқықтық сана, құқықтық мәдениет және құқықтағы кемтік
Құқықтық сана — қоғамдық сананың бір түрі. Ол саяси, өнегелік (моральдық) және діни сана түрлерімен өзара байланыста дамиды. Құқықтық мәдениет қоғам мен тұлғаның құқықты білуі, құрметтеуі және қолдану тәжірибесі арқылы көрінеді; оның элементтері мен деңгейлері әртүрлі болуы мүмкін.
Құқықтағы кемтік
Реттеуді қажет ететін қатынасқа тікелей қолданылатын норманың болмауы немесе жеткіліксіздігі.
Аналогия институты
Кемтікті толтыру тәсілі: заң аналогиясы және құқық аналогиясы.
Заңды мінез-құлық, құқық бұзушылық және заңды жауапкершілік
Заңды мінез-құлық — заң нормаларының талаптарына сәйкес әрекет ету. Ол белсенді, пассивті немесе қалыпты (әдеттегі) мінез-құлық түрінде көрінуі мүмкін.
Құқық бұзушылық
Құқық бұзушылық — құқық нормаларын бұзатын, қоғамға зиян келтіретін және заңда жауаптылық көзделген әрекет (немесе әрекетсіздік). Қылмыстылықтың және өзге де құқық бұзушылықтардың себептері әлеуметтік табиғатымен, қоғамдық жағдайлармен байланысты түрде талданады.
Заңды жауапкершілік
Заңды жауапкершілік — құқық бұзушылық үшін мемлекет атынан қолданылатын мәжбүрлеу шаралары жүйесі. Оның түрлері құқық салаларына қарай ажыратылады.
Заңдылық және Конституцияның рөлі
Заңдылық — құқық нормаларын қатаң сақтау режимі. Оны қамтамасыз етуде Конституцияның орны ерекше: конституциялық заңдылық құқықтық тәртіптің іргетасы ретінде мемлекеттік биліктің заңмен шектелуін және азамат құқықтарының кепілді қорғалуын бекітеді.
Жеке тұлға, адам, азамат және олардың құқықтары
Мемлекет және құқық теориясы тұрғысынан жеке тұлға, адам және азамат ұғымдары өзара байланысты, бірақ мазмұны жағынан ерекшеленеді. Азаматтық — адамның белгілі бір мемлекетпен тұрақты саяси-құқықтық байланысы; ол өз кезегінде құқықтар мен міндеттердің кешенін айқындайды.
Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары
Құқықтар мен бостандықтар — тұлғаның құқықтық мәртебесінің өзегі. Олардың жүйесі қоғамдық өмірдің негізгі салаларын қамтиды және мемлекет тарапынан қорғалуға тиіс.
Қорытынды ұғымдар жүйесі
Құқықтық сана, құқықтық тәртіп, құқықтық норма, құқықты қолдану, құқықшығармашылық, құқықтық ғылым және құқықтық білім — барлығы да мемлекеттік-құқықтық дамудың өзара байланысты элементтері. Олардың жалпы сипаты қоғамдағы құқықтың тиімділігін, әділеттілікті және заң үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған.