Джон Кеннедидің Ақ үйдегі күрделі мәселелерінің бірі - Вьетнам мәселесі еді

Джон Кеннедидің Ақ үйдегі ең күрделі мәселелерінің бірі — Вьетнам дағдарысы болды. Ол «жаңа бағыт» саясатын Оңтүстік-Шығыс Азияға да жариялап, Азия халықтарына АҚШ олардың өміріне араласпайды деген сенім қалыптастырғысы келді. Алайда сөз бен іс үйлеспеді: Кеннедидің бағыты көп жағдайда Даллес кезеңіндегі саясаттан алшақтай қойған жоқ.

Қызметінің алғашқы күндерінде Оңтүстік Вьетнамға қатысты құпия құжаттармен танысқан Кеннеди сол жердегі АҚШ саясатына наразылық білдіргенімен, нақты қадамдар Вашингтонның бұрынғы логикасын жалғастырды: Сайгон режимін қолдау, әскери көмекті ұлғайту және өңірді стратегиялық тірекке айналдыру.

1955–1960 жылдары Оңтүстік Вьетнамға жөнелтілген американ әскери көмегі ресми деректер бойынша 571,3 млн доллар болды. Ал Вашингтонның жалпы шығынын кеңірек есептегенде, ол 2 млрд доллардан асып түсті. Сонымен қатар американ әскери кеңесшілерінің саны да өсті: 1960 жылдың аяғына қарай олардың саны шамамен 2 мың адамға жетті. Сайгон портына жүздеген қарумен жабдықталған америкалық әскери кемелер шоғырланды. Осылайша, Оңтүстік Вьетнам біртіндеп АҚШ-тың өңірлік әскери базасына айнала бастады.

Мұндай бағыт вьетнам халқының наразылығын күшейтті. 1960 жылдың соңында Оңтүстік Вьетнамда Ұлттық азат ету майданы құрылып, саяси партиялардан бастап діни қозғалыстарға дейінгі патриоттық күштер біріге түсті. Дьемнің басшылығы және американ әскери кеңесшілерінің ықпалы жағдайында елде террор мен басып-жаншу саясаты жүргізілді. Әлеуметтік мәселелер шешілмеді, сыбайлас жемқорлық пен парақорлық күшейді. Нәтижесінде Сайгондағы америкалық үлгідегі режимге қарсы көптеген оңтүстік вьетнамдықтар қару алуға мәжбүр болды.

Дағдарыс ушыға түскен шақта Кеннеди толық ақпарат пен нақты ұсыныстарға сүйенуге тырысты. 1962 жылдың соңында ол Оңтүстік Вьетнамға генерал Максуэлл Тэйлорды жіберді. 1962 жылдың наурызында АҚШ тағы 5 мың солдат пен офицер түсіріп, маусымға дейін америкалық контингент 6,5 мыңға жетті. Тайландқа да 5 мың америкалық әскер орналастырылды.

1961 жылдың қысында Вашингтонда Оңтүстік Вьетнамдағы ұлт-азаттық қозғалысты басып-жаншу жөнінде арнайы жоспар жасалып, ол Кеннеди тарапынан мақұлданды. Жоспар авторларының пайымдауынша, бәрі ойдағыдай іске асса, Дьем соғысты бір жарым жыл ішінде «жеңуі» тиіс еді. Осы кезеңде Кеннеди жағдайды зерттеу үшін вице-президент Линдон Джонсонды да Сайгонға жіберді. Джонсон Дьеммен келіссөз жүргізіп, әскери көмекті кеңейту мәселесін талқылады және Вашингтонға оралғаннан кейін Кеннедиді Оңтүстік Вьетнамнан кетпеуге үгіттеді.

Джонсон сапарынан кейін профессор Е. Стейли басқарған экономикалық миссия жіберілді. Алайда «экономикалық көмек» атауын жамылған бұл миссияда да қауіпсіздік пен басып-жаншу логикасы басым болды. Артынша Тэйлор қайта жіберіліп, ол мәселені негізінен әскери жолмен шешуді ұсынып, америкалық авиацияны белсенді қолдануды, 10 мың солдат түсіруді және олардың ұрыс қимылдарына қатысуын қолдады.

Кеннедидің тапсырмасымен АҚШ-тың Үндістандағы елшісі Дж. К. Голбрейт Сайгонға барып, өз ұсыныстарын ұсынды. Кейін ол Вашингтонға жолдаған есебінде Дьем режимінің нәтижесіздігін, ал шаруалардың режимге қарсы екендігін атап көрсетіп, Дьем құламайынша Оңтүстік Вьетнамда елеулі табысқа жету қиын екенін меңзеді. Бұл көзқарасты Аверелл Гарриман да қолдады, бірақ олар да АҚШ-тың өңірдегі мақсатынан бас тартпайтынын білдірді.

1961 жылдың желтоқсанында Кеннеди АҚШ-тың Вьетнамдағы тікелей араласуын күшейтті. 15 желтоқсанда ол Дьеммен хат алмасып, Сайгон режиміне қолдауды жалғастырды әрі ұлт-азаттық қозғалысқа қарсы соғысты қарқынды жүргізуге шақырды. Сонымен бірге халықты тыныштандыру үшін әлеуметтік реформалар қажет екенін ескертті.

Соғыс динамикасы өзгермеді: ұлт-азаттық күштері Дьем армиясын шегіндіруді жалғастырды. Бұл кезеңде қарсылас тараптардың шығыны туралы деректер әртүрлі келтірілгенімен, мәтінде Оңтүстік Вьетнам патриоттық күштері қарсыластарының жүз мыңдаған адамын, ал америкалық тараптың екі мыңнан астам әскери қызметкерін жоғалтқаны айтылады.

1963 жылдың басында «Нью-Йорк таймс» газетінің Сайгондағы тілшісі Дэвид Хэлберстем Кеннеди әкімшілігінің бағытына күмән келтіретін мақалалар сериясын жариялады. Әкімшілік оны кері қайтаруды талап етті. Конгрессте Кеннеди Дьем режимі мен АҚШ әрекетінің «жаман еместігін» айтып, қоғамдық пікірді тыныштандыруға тырысты, бірақ мұның әсері ұзаққа бармады.

1963 жылдың ортасына қарай америкалық баспасөзде Оңтүстік Вьетнамдағы жағдайдың ауыр шындығын ашатын материалдар көбейді. Будда монахтарының өзін-өзі өртеу әрекеттері туралы фотосуреттер де жарияланып, режимнің легитимдігіне соққы болды. Сәтсіздіктің жақындағанын сезген Сайгондағы АҚШ елшісі отставкаға кетті; Вашингтонға Дьемнің қолдаудан айырылып бара жатқанын растайтын дабыл жеделхаттар жиілей түсті.

1963 жылдың жазы мен күзіне қарай Дьемнің америкалық үлгідегі режиміне қарсы наразылық шегіне жетті. Халықтық толқулардың нәтижесінде Нго Динь Дьем режимі құлап, диктатор өлтірілді. АҚШ үкіметі тез арада оның орнына өзіне қолайлы басқа билеушіні отырғызды, ал әскери қысым саясаты жалғаса берді.

Дегенмен, Кеннеди өмірінің соңғы кезеңінде Вьетнамда осы бағытты жалғастырудың негізділігіне күмәндана бастады. Оның ұстанымы мынаған саяды: АҚШ көмектесе алады, кеңесшілер жібере алады, бірақ соғысты олардың өзі жеңуі тиіс. Яғни, тікелей араласудың тиімділігі шектеулі екенін ол барған сайын айқынырақ түсінді.

Мәтіндегі тұжырым бойынша, америкалық монополистік капитал әскери әрекеттерді қолдап отырды: Вьетнамдағы авантюра бірқатар өндіріс орындарына қомақты табыс әкелді. «Соғыс табыс әкелді ме?» деген сұраққа америкалық қайраткер Дж. Кеннанның жауабы ретінде, пайда негізінен қару-жарақ пен материалдар жеткізген өндірістерге тигені айтылады.

Авторлық бағалауға сай, АҚШ-тың Азиядағы, әсіресе Вьетнамдағы саясаты әскери күшке тым сүйенді; бұл — сыртқы саясаттың терең дағдарысқа ұшырағанының және әлемдегі қоғамдық даму үрдістерін толық түсінбеудің айқын көрінісі. Соған қарамастан, Кеннеди Эйзенхауэр бастаған араласу бағытын жалғастырды.

Лаос мәселесі Кеннеди президент бола салысымен бетпе-бет келген ең өткір халықаралық дағдарыстардың бірі болды. Мәтін бағалауынша, басқа кей тұстарға қарағанда, бұл дағдарысты Кеннеди салыстырмалы түрде шебер реттеді. Оның Азия мәселелеріне белгілі бір тәжірибесі де бар еді: 1951 жылы ол Лаос, Камбоджа және Вьетнамда іс-сапармен болып, отаршылдықтың ұзаққа созылмайтынын байқаған.

1957 жылғы қарашада ұлттық күштердің өкілдері Вьентьян келісімін бекітіп, бейтарап Лаос және коалициялық үкімет құру көзделді. Бірақ Вашингтон Лаостың ішкі ісіне араласып, батыстық антикоммунистік режим орнатуды талап етті. Мәтінде Орталық барлау басқармасы АҚШ-қа тәуелді тұлға іздеп, ақырында Парижден атаққұмар офицер Фуми Носаванды тапқаны баяндалады. Ол америкалық қаржы мен қарудың көмегімен Лаосқа келіп, саяси тепе-теңдікті бұзды: коалициялық үкімет басшысы Суванна Фума елден кетуге мәжбүр болды, ал Патет-Лао жетекшілерінің біразы тұтқындалды. Азамат соғысы қайта өршіді.

АҚШ Лаосты әскери базаға айналдыруға ұмтылып, оны Оңтүстік-Шығыс Азиядағы «антикоммунистік қамал» ретінде сипаттады. Даллестің ұсынысы бойынша «бостандықты қорғау» ұранымен америкалық қаржыға ірі жалдамалы әскер құрылып, 1960 жылы оған 300 млн доллар жұмсалғаны айтылады. Бұл саясат Лаос халқын кедейлендіріп, экономиканы ауыр жағдайға түсірді; ал жалдамалылар сыртқы көмексіз өмір сүре алмады. Патриоттық күштер қарсылық көрсету үшін қару алған кезде, америкалықтар демеген әскери топтар ыдырай бастады.

Жағдайды ұстап қалу үшін АҚШ Таиландқа 5 мың теңіз жаяу әскерін жөнелтті. Кеңесшілер Лаосты тек күшпен сақтап қалуға болады деп, араласуды кеңейтуді ұсынды. Ұлттық қорғаныс кеңесінің бір отырысында генерал Лемнитцер: «Егер бізге ядролық қаруды қолдануға құқық берілсе, біз жеңіске кепілдік береміз», — деп мәлімдегені келтіріледі.