Қазақша рефераттар

Әмір Байбарыстың басқа мамлүк әмірлерімен ақылдаспай және олардың келісімінсіз сұлтан тағына отыруы

Мәмлүк дәуірі • 1260–1261 жылдар

Құтұздың қазасынан кейін билік тізгіні әмір Байбарыс әл-Бундуқдариге өтуі заңды құбылыс еді: ол моңғолдарға қарсы шайқастарда аты шыққан батыр, әрі әл-Бахарийа жасағы ішіндегі ең ықпалды, беделі жоғары әмір саналды.

Байбарыстың сұлтан тағына келуі

Құтұзды өлтіруге қатысқан мәмлүк әмірлері Байбарыстың билікке келуін бірауыздан қолдады. Әмірлер сұлтан ордасына келгенде оларды атабек Ақтай әл-Мустараб қарсы алады. «Құтұзды араларыңда кім өлтірді?» деген сұраққа Байбарыс: «Мен өлтірдім», — деп жауап береді. Сонда атабек: «Ендеше сұлтанның мәртебелі орнына отырыңыз», — дейді.

Байбарыс сұлтан тағына отырып, сол жерде болған әмірлер мен әскер тарапынан толықтай мойындалады. Бұл оқиға Ас-Салихия қамалында орын алғаны туралы деректерде айтылады. Ибн Мас мәліметіне қарағанда, Құтұз өлтірілгеннен кейін оған қатысқан әмірлер Ас-Салихиядағы сұлтан тұрағына келіп, олардың басындағы әмір сұлтандық орынға отырып, мемлекет билігін өз қолына алған.

Осылайша, жағдай қалай өрбісе де, Байбарыс билікті қолына алып, келесі қадамдарын ірі саяси үдерістермен ұштастырды. Оның беделінің алдында қарсы тұра алатын күш болмады: әмірлер билігін мойындап, ант беруге мәжбүр болды. Ант рәсімінен соң оның таққа отыру салтанаты Ас‑Салихияда өткізіліп, кейін сұлтан Қайырға аттанды да, 1260 жылдың қазанында қалаға жетті.

Бірден көзге түскен шешім

Қайырға келгенде Байбарысқа дәстүр бойынша «Әл‑Мәлик әл‑Қаһир» («Құдіретті патша») лақабы беріледі. Алайда уәзір Зайн ад‑Дин Яқуб ибн аз‑Заһир бұл лақапты бұрын алған билеушілердің сәтсіздікке ұшырағанын ескертіп, өзгертуге кеңес береді. Байбарыс кеңесті қабыл алып, лақабын «Әл‑Мәлик аз‑Заһир» («Жарқын патша») деп ауыстырады және бұл атауды Қайыр көшелерінде жариялауды бұйырады.

Билікті нығайту: кадр, қоғам, қаржы

Соғыс алаңында тәжірибелі қолбасшы ретінде танылған Байбарыс сұлтандыққа келе сала өзін көреген саясаткер ретінде де мойындатты. Ортағасырлық араб деректерінде оның ақылдылығы, қайраттылығы, ержүректілігі, әділдігі және батылдығы жиі аталады.

Биліктің алғашқы кезеңінен-ақ ол мемлекет тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған нақты шараларды қолға алды:

1) Әмірлерді біріктіру және сенімді кадрларды ілгерілету

Байбарыс мәмлүк әмірлерін өз қоластына топтастырып, ел басқаруда сенімді адамдарын жоғары лауазымдарға тағайындады. Мысалы, Ақтай әл‑Мустарабты бүкіл мәмлүк әскерінің атабегі етті; басқа әмірлерге дауаадар, ахор, джандар секілді қызметтер беріп, ықпалды топтардың қолдауын күшейтті.

2) Салықты азайту және Құтұз енгізген төлемдерді жою

Жергілікті халықтың қолдауын күшейту үшін Мысыр тұрғындары төлейтін салықтарды едәуір қысқартып, Құтұз моңғолдарға қарсы соғысқа дайындық үшін енгізген салым-салықтарды толықтай тоқтатты.

3) Саяси тұтқындарға кешірім

Мысыр түрмелеріндегі саяси тұтқындарға кешірім жариялап, оларды босатты. Солардың ішінде Айбектің ұлы Әли (Әл‑Мәлик әл‑Мансұр Нұр ад‑Дин Әли) және оның жақындарын босатып, өз ықпалынан алыстату мақсатында Византияға жіберді.

4) Ислам әлеміне үндеу хаттар

Айн Жалуттағы жеңістен кейінгі өзгерген саяси ахуалды баяндап, Мысыр билігіндегі үлкен өзгерістерді хабарлап, түрлі мұсылман әмірлері мен билеушілеріне, соның ішінде Йемен патшасына хат жолдады. Мақсат — Мысыр мен Шамдағы күштерді біріктіру.

Шамдағы қарсылық: Дамаск дағдарысы

Бірігуге шақырғанына қарамастан, Мысыр мен Шамдағы кейбір билеушілер бөлінуге ұмтылды, ал кейбірі тікелей қарсы шықты. Дамаск билеушісі Алам ад‑Дин Санжар Қайырдағы биліктің ауысуына қарсы қарулы күрес жолына түсті.

Қарсылықтың негізгі себептері ретінде мыналар аталады: Құтұздың өлімі және Байбарыстың басқа әмірлермен кеңеспей, келісімінсіз таққа отыруы. 1260 жылдың қарашасында Санжар Байбарысты мойындамай, өзін Дамасктің тәуелсіз билеушісі деп жариялап, «Әл‑Мәлик әл‑Муджахид» («Күресуші патша») лақабын алды. Оның атынан мінбелерде дұға оқылып, ақша соғылды.

Байбарыс Санжарға елші жіберіп, бөлінушіліктен бас тартып, орталық билікті мойындауға шақырды. Бірақ Санжар бас тартты да, Дамаск бекіністерін күшейтуге кірісті. Бұған жауап ретінде Байбарыс әскер аттандырып, Санжарды талқандап, тұтқынға алып 1261 жылдың қаңтарында Қайырға жеткізді. Ол Әл‑Жабаль қамалына қамалып, кейін кешіріммен босатылды.

Қарсылық толқыны тоқтамады

Дамаскке Байбарыс өз ұстазын билеуші етіп тағайындап, күдік тудырған жасақтардың кейбір әмірлерін тұтқындауды тапсырды. Солардың бірі Шамс ад‑Дин Ақуш әл‑Бурили Халабқа қашып, қаланы басып алады да, біраз күш жинап, Байбарыстың билігін тартып алу үшін Мысырға қарай жылжиды. Байбарыс жіберген әскер оны жеңіп, Ақуш көп ұзамай тұтқынға түседі.

Қайырдағы ішкі қауіптер: қозғалыстар мен көтерілістер

Байбарыс билігінің алғашқы кезеңінде Қайырдың өз ішінде де қарсылық әрекеттері байқалды. Соның бірі — «әл‑Курани» атымен белгілі адамның төңірегінде топтасқан қозғалыс: ол өзін аса діндар етіп көрсетіп, жасырын сарай қызметшілерін және әртүрлі топтарды маңына жинап, байлық пен мүлік, сондай‑ақ иқта (жер үлесі) уәде еткен.

Бұдан бөлек, Хусн ад‑Дин ибн Санаб әл‑Маадия бастаған арабтардың қарулы көтерілістері бірнеше рет қайталанды. Әскери дайындығы төмен, соғыс тәжірибесі аз бұл топтар мәмлүк жасақтарынан үнемі жеңіліс тапқанымен, аз уақыттан соң қайта күш жинап, ел тыныштығын бұзды. 1261 жылы көтеріліс қайта жанданып, Хусн ад‑Дин ұсталып, Александрияда дарға асылады.

Ішкі қарсылықтардың негізгі ошақтары басылғаннан кейін Байбарыс әл‑Бахарийа мәмлүк мемлекетінің іргесін бекітіп, билігін едәуір күшейтті.

Аббас халифатын Қайырда қайта жандандыру

Бағдад құлағаннан кейін халифаттың бос қалуы бүкіл ислам әлемі үшін ауыр рухани соққы болды. Аз‑Заһир Байбарыс халифатты қайта жандандырудың саяси әрі діни маңызын түсініп, Аббас әулетінің халифатын Қайырға көшіру арқылы Мысырды мұсылман әлемінің орталығына айналдыруды көздеді.

Жоспардың саяси артықшылықтары

  • Моңғолдарға қарсы жеңістерге қарамастан, билікті рухани тұрғыдан халифат арқылы бекіту.
  • Шамдағы айюбилердің бәсекесін және Мысырдағы жасырын төңкеріс әрекеттерін шектеу үшін идеологиялық-құқықтық қалқан жасау.
  • Ислам әлемінде «халифаттың қорғаушысы» ретінде мәртебені көтеріп, назарды Мысырға аударту.
  • Мысырда шииттік бағыттағы саяси жобаларға (Фатимилер мұрасы) қарсы мықты қарсы салмақ орнату.
  • Халифа арқылы мәмлүк сұлтанының басқа билеушілер алдындағы заңдылық және мәртебесін арттыру; «сұлтан» атағын берудің діни-құқықтық негізін күшейту.
  • Халифаның қолдауына сүйеніп, аймақтық ықпалды кеңейту және көрші елдерге саяси әсерді күшейту.

1261 жылдан бастап Байбарыс бұл жоспарды іске асыруға кірісті. Ол Дамасктегі Аббас әулетінің өкілі әмір Әбу әл‑Аббас Ахмадты Қайырға шақырғанымен, ол шақыруды қабылдамады. Алайда Дамасктегі билеушісі Ала ад‑Дин әл‑Бундуқтари басқа бір аббас өкілі — Әбу әл‑Қасым Ахмадтың моңғолдардан қашып келгенін хабарлайды. Байбарыс оны ерекше құрметпен қарсы алып, күшейтілген күзетпен Қайырға жеткізуді бұйырады.

Қайыр қаласы үлкен салтанатқа дайындалып, сұлтан жақын әмірлерімен, сарай беделділерімен және жоғарғы қадилермен бірге халифа үміткерін қарсы алуға шығады. Қала көшелерінде салтанатты шеру ұйымдастырылады.

Салтанатты бекіту рәсімі

Раджаб айының 13-і күні Әл‑Жабаль қамалындағы үлкен сарайда ғалымдар, тарихшылар, қадилер, мемлекет әмірлері, саудагерлер және қарапайым халық өкілдері қатысқан жиын өтеді. Халифаның тектік шежіресін растайтын куәліктер ресми түрде тіркеледі.

Жиналған жұрт жаңа халифаның билігін мойындап, ант береді. Жаңа халифаға «Әл‑Халифа әл‑Мустансир биллә» («Алланың қолдауымен жеңімпаз халифа») лақабы беріледі. Байбарыс басқа елдердің билеушілеріне хат жазып, оны мойындауды, мінбелердегі дұғаларда атын атауды және ақша соғуды талап етеді. Халифа өз кезегінде Байбарысты қолдап, оған сұлтандық айырым белгілерін кигізеді.

Кейін Байбарыс халифат институтын Қайырдан ажыратпау үшін моңғолдармен соңғы шайқастардан аман қалған Әбу әл‑Аббас Ахмадты да Қайырға шақыртып, 1261 жылдың қарашасында оған ант беру рәсімін өткізеді. Жаңа халифа «Әл‑Хаким би‑амриллә» лақабын алады. Ал халифа Байбарысты сұлтандыққа бекітіп, оған ерекше мәртебелік атақ береді. Осылайша Қайырда Аббас халифаты екінші рет қайта жанданды.

Қорғаныс жүйесі: қамалдар, жағалау, байланыс мұнаралары

Байбарыс сыртқы жаудан қорғану және қажет жағдайда қарсы шабуыл жасау үшін шет аймақтарды және теңіз форттарын нығайтуға айрықша мән берді. Моңғол шапқыншылығы кезінде қираған қамалдарды қалпына келтіріп, бекіністерді күшейтіп, оларды әскери жасақпен, қару‑жарақпен және азық‑түлікпен қамтамасыз етті. Иордан өзенінің шығысынан Әл‑Асы өзеніне дейін қорғаныс шебі қалыптастырылды.

Көрші христиан мемлекеттерін бақылауда ұстау, маңызды жолдарды қорғау және шекарада болған қауіпті тез жеткізу үшін ол қорғаныс мұнараларын, сондай‑ақ астанамен байланысатын «мәйек» мұнаралар тізбегін салдырды. Түнде от жағу, күндіз түтін шығару арқылы белгі беріліп, хабар бір мұнарадан келесісіне үздіксіз беріліп, Қайырға дейін жететін.

Егер Батыс елдері Мысырға теңіз арқылы жорық ұйымдастырса, крестшілердің түсуін қиындату мақсатында Думият портындағы Ніл сағасын тастармен толтырту секілді инженерлік шаралар жасалды. Рашид портында бақылау мұнаралары тұрғызылып, Александрияның бекініс дуалдары күшейтіліп, соғыс мұнаралары қайта салынды.