Туризмнің статистикалық анықтамасы
Туризм ұғымы: неге бір ғана анықтама әлі қалыптасқан жоқ?
Туризм ұзақ даму тарихына қарамастан, әлі күнге дейін толық әрі бірмәнді анықтамаға ие емес. Оны тек жекелеген мамандар ғана емес, туристік ұйымдар да әртүрлі түсіндіреді. Күрделі әлеуметтік-экономикалық құбылыс ретінде туризм жеткілікті зерттелмеген, ал оған сандық баға беру көбіне қиын.
Іс жүзіндегі анықтамаларды шартты түрде екі топқа біріктіруге болады: жұмысшы және мәндік анықтамалар.
Жұмысшы анықтамалар
Жұмысшы анықтамалар тар аяда қолданылады: олар туризмнің жеке экономикалық, әлеуметтік, құқықтық және өзге де қырларын немесе белгілі бір ерекшеліктерін қамтиды. Әдетте мұндай анықтамалар нақты міндеттерді шешуге (мысалы, статистикалық есеп жүргізуге) қажет.
- Нақты мақсатқа бағытталған (есеп, бақылау, реттеу).
- Туризмнің бір ғана аспектісін бөлектеп көрсетеді.
Мәндік анықтамалар
Мәндік анықтамалар туризмді тұтас құбылыс ретінде қамтып, оның қасиеттері мен қатынастарының көптүрлілігін бірлікте сипаттайды. Ең маңыздысы — туризмді өзара байланысты болғанымен табиғаты басқа құбылыстардан ажыратуға мүмкіндік береді.
Артықшылығы
Туризмнің ішкі мазмұнын ашып, жалпы ғылыми түсіндіруге жақын келеді.
Қолданылуы
Салыстыру, теория құру, жүйелік талдау үшін ыңғайлы.
Туризмнің статистикалық анықтамасы және халықаралық тәжірибе
Статистикада туризм тұрғындардың тұрғылықты мекенжайын немесе жұмыс орнын ауыстыруымен байланысты емес көшіп-қону формаларының бірі ретінде түсіндіріледі. Мұндай анықтамаға қажеттілік XX ғасырдың бірінші жартысында, туристік ағындардың қарқынды өсуіне, туризмнің экономикалық маңызы артуына және саяхаттаушыларды есепке алу талпыныстарының күшеюіне байланысты туындады.
Тарихи межелер
- 1937 — Ұлттар Лигасы сарапшылары «турист» терминіне алғашқы халықаралық қолданыстағы анықтамалардың бірін ұсынды.
- 1950 (Дублин), 1957 (Лондон) — ресми туристік ұйымдар шеңберіндегі талқылаулар.
- 1967 (Рим) — БҰҰ-ның халықаралық туризм және саяхат конференциясы.
- 1986 (Манила) — Бүкіләлемдік туристік ұйым конгресі.
- 1989 (Гаага) — туризм жөніндегі парламентаралық конференция.
- 1991 (Оттава) — саяхат пен туризм статистикасы бойынша кеңінен қолданылатын анықтама қабылданды.
Оттава (1991) бойынша негізгі анықтама
Турист — 24 сағаттан 1 жылға дейінгі мерзімде уақытша болатын елді (жерді) аралап көретін және өзге де мақсаттармен кемінде бір рет түнеп шығатын жеке тұлға.
Бұл анықтама туризм статистикасында зерттеу нысаны болатын саяхаттаушылар бөлігін айқын бөлуге мүмкіндік береді. Оттава қорытындыларында турист «келіп-кетуші» ретінде қарастырылып, осы ұғымды статистикадағы түйінді категория ретінде қолдану ұсынылады.
Турист, экскурсант және «келіп-кетуші» ұғымы
«Келіп-кетушілер» ұғымы туристерге ғана емес, ортақ белгілері бар экскурсанттарға да қатысты. Олардың айырмашылығы құбылыстың мәнін өзгертпейді, сондықтан экскурсиялық сапарлар жиі туризмнің жеке жағдайы ретінде қарастырылып, статистикалық анықтамаларда ескеріледі.
1) Күнделікті ортадан шығу
Күнделікті үй–жұмыс (оқу) бағыты бойынша қатынайтын адамдар бұл шектен аспайды және турист болып саналмайды.
2) Болу ұзақтығы
Болу мерзімі 12 аймен шектеледі. Одан ұзақ болса, тұлға тұрақты тұрғын санатына өтіп, туризм статистикасында есепке алынбайды.
3) Сапар мақсаты
Мақсат ресми құжаттар мен ғылыми әдебиеттерде көрсетілетін туристік себептер қатарына жатуы тиіс; ақы төленетін жұмыс үшін жолға шығу бұл санатқа кірмейді.
Күнделікті орта: екі негізгі параметр
Бүкіләлемдік туристік ұйым ұсынымдарында күнделікті орта екі көрсеткіш арқылы сипатталады: нысанға бару жиілігі және оның қашықтығы. Адам тұрақты баратын орындар қашықта орналасса да, күнделікті ортаның элементі болуы мүмкін.
Мысалы, шекара маңындағы аудандар тұрғындары көрші ел аумағында жұмыс істеп, ол жерге үнемі қатынағанымен, халықаралық туристер қатарына жатқызылмайды. Сондай-ақ көрші театрға баруды ешкім туристік шара деп қабылдамайды — бұл да күнделікті ортаның психологиялық қабылдануына байланысты.
Сапар мақсаттарының негізгі топтары
- Бос уақыт, рекреация, демалыс
- Туыстар мен таныстарға қонаққа бару
- Іскерлік және кәсіби мақсаттар (кездесулер, конференциялар, конгрестер және т.б.)
- Ем қабылдау және қажылық (діни қасиетті жерлерге зиярат)
- Басқа туристік мақсаттар
Сырт көзге келіп-кетушілер құрамы әркелкі көрінгенімен, олардың барлығы бір статистикалық санатқа біріктіріледі. Бұл ретте жұмыс іздеу және ақы төленетін қызмет атқару үшін сапарға шығатын тұлғалар бөлек қарастырылады.
Қазақстандағы туризмнің тарихи тамырлары
Қазақстан тарихындағы ұйымдастырылған алғашқы сапарлар аса ауқымды туристік феномен — Ұлы Жібек жолымен тығыз байланысты. Оның қалыптасу бастаулары б.з.б. III мыңжылдыққа дейін созылады. Ортағасырлық Қазақстанда мақсатты түрде жасалған сапарлар мен туристік нысандардың болғаны туралы деректер де бар.
Ұлы Жібек жолының солтүстік түркі тармағы бойынша VI–XIV ғасырлардағы жүріп өтулер тек саудамен шектелмей, қажылық, емдік және білім алу мақсаттарын да қамтығаны жөнінде негіздемелер жеткілікті.
Марко Поло сипаттаған инфрақұрылым
«Ұлы ханның жаушысы Канбаладан қандай жолмен шықса да, 25 шақырымнан кейін станса — оларша янб, ал бізше атты поштаға жетеді. Әр стансада жаушылар тоқтайтын үлкен, әсем үй бар. Бұл керуен сарайларда сәнді жібек көпелерімен көз тартатын кең төсектер қойылған, жаушыға керектің бәрі бар, тіпті патшаның өзі де осында тоқтай алады».
Қазақстан аумағындағы алғашқы туристік нысандардың бір бөлігі түркі тайпаларының қозғалысы мен тарихи көші-қон үдерістерімен байланысты. Ал қажылық туризмін алғашқы ұйымдастырғандардың бірі ретінде Әмір Темір аталады: оның есімімен байланысты орындарда әр кезеңде әлеуметтік туризмнің әртүрлі түрлері жүзеге асырылған.
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі: символдық тірек
Сол ескерткіштердің негізгілерінің бірі — 1399 жылы Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің үстіне салынған кесене. Бұл нысан кейінгі ғасырларда да рухани және мәдени сапарлардың маңызды бағыты болып қала берді.
Жаңа дәуір: әлеуметтік туризмнен экономикалық туризмге
Қазақстан туризмі тарихындағы ең елеулі жетістіктердің көпшілігі жаңа дәуірде байқалды. 1991 жылға дейін елде әлеуметтік туризм басым болды: оны мемлекет те, кәсіподақтар да қаржыландырды. Туристік базаға 20 күндік жолдама орташа жалақыдан жоғары болған жоқ.
Кәсіподақтар облыстық және республикалық кеңестер арқылы сан мыңдаған адам қатысатын спорттық туризмнің дамуын да қолдады. Қазақстандықтардың спорттық және белсенді туризм түрлеріндегі нәтижелері осы жүйемен байланысты түсіндіріледі.
Қазіргі кезеңде әлеуметтік туризмнің орнын біртіндеп экономикалық туризм алмастыруда. Ендігі міндет — туризмді жоғары дамыған индустрияға, ұлттық экономиканың маңызды саласына айналдыру.
Туризмді зерттеудің өзектілігі және практикалық пайдасы
Туризмнің әртүрлі тарихи кезеңдердегі тиімді даму факторларын шетел тәжірибесімен қатар өз елімізде де зерттеу — бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Бұл бағыттағы еңбектердің нәтижесін пайдалану:
- туризмтанудың негізгі теорияларын дамытуға;
- Қазақстандағы туризм индустриясын дамытудың заманауи тұжырымдамасын жасауға;
- туристік кадрларды даярлауға мүмкіндік береді.
Шетелдік туристерді тартудың тиімділігі
Шетел азаматтарына Қазақстанға саяхат ұйымдастырудың экономикалық тиімділігі де, әлеуметтік пайдасы да бар. Бұл республикаға валюта ағынын ұлғайтып, жаңа жұмыс орындарының пайда болуына және ұлттық инфрақұрылымның дамуына ықпал етеді.
Тәуелсіздік кезеңі: құқықтық негіз және нарықтың қалыптасуы
Қазақстан тәуелсіз мемлекетке айналғаннан кейін туристік қызметті реттеу мен тарихи-мәдени мұраны қайта жаңғыртудың негізі қаланды. Туризмнің даму бағыттарын айқындайтын құжаттардың қатарында:
- 2001 жылғы 13 маусым — «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы» Заң.
- 1997 жылғы 30 сәуір — Түркі тілдес мемлекеттер басшыларының Ташкент декларациясын, ЮНЕСКО және Дүниежүзілік туристік ұйымның Ұлы Жібек жолы бойынша жобаларын іске асыруға қатысты шешімдер.
- 1998 жылғы 27 ақпан — Жібек жолының тарихи орталықтарын қайта жаңғырту, мәдени мұраны сақтау және туристік инфрақұрылым құру жөніндегі мемлекеттік бағдарлама.
Бұл құжаттарды қабылдау Қазақстанның туризм нарығының дамуына оң әсерін тигізді.
Нарық көрсеткіштері және өңірлік шоғырлану
1999 жылы Қазақстанда 415 туристік ұйым қызмет етті: оның ішінде 6 мемлекеттік кәсіпорын, 405 жеке меншік ұйым және 14 шетелдік туристік агенттік болды. Қазақстан кәсіпорындары 80 елдің туристік фирмаларымен келісімшарттық қатынастар орнатты.
4 алматылық және 13 облыстық турфирма 8 мемлекетке туристік әуе рейстерін жүзеге асырды. Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Павлодар, Оңтүстік Қазақстан облыстарында, сондай-ақ Алматы мен Астана қалаларында туристік фирмалар тобы салыстырмалы түрде жақсы дамыды. Аталған өңірлердегі ұйымдар туристер мен экскурсанттардың күн сайынғы 88%-ына қызмет көрсетті.
Кадр дайындау
Қазіргі уақытта Қазақстанда мемлекеттік, жеке және ресейлік филиалдарды қоса есептегенде, туризм менеджерлерін даярлайтын 28 жоғары оқу орны бар.