Аталған зерттеулерге сол кезеңнің замандасы және тарихи уақиғалардың куәсі болған ортағасыр араб және мысыр тарихшыларының жазып қалдырған араб тіліндегі жазба деректері негізгі дерек көздері болып табылады
Мысыр Мамлүк мемлекеті және Дешті-Қыпшақ: деректер мен тарихшылар
1250–1517 жылдар аралығында Мысыр мен Шам аймағында билік еткен, тарихта мамлүктер деген атпен белгілі көшпелі түркі тектес әскери топ өкілдері құрған Мысыр Мамлүк мемлекетінің тарихы қазіргі зерттеушілердің тұрақты назарында. Мемлекеттің Батыс және Шығыс елдерімен қарым-қатынастары, соның ішінде Дешті-Қыпшақпен саяси, әскери, сауда және мәдени байланыстары туралы бірқатар еңбектер жарық көрді.
Негізгі дереккөздердің табиғаты
Бұл тақырыпты зерттеудегі басты тірек — сол дәуірдің замандастары әрі оқиғалардың куәгерлері болған ортағасыр араб және мысыр тарихшылары жазып қалдырған араб тіліндегі жазба деректер. Олар дипломатиялық қатынастар, сарай тәжірибесі, әкімшілік басқару, әскери жорықтар және қыпшақ текті элитаның ішкі орны туралы нақты мәлімет береді.
Мамлүк мемлекетінің ислам әлеміндегі орны
Мысыр Мамлүк мемлекетінің араб-ислам тарихындағы орны оның сол кезеңде араб-ислам әлемінің саяси әрі мәдени орталығына айналуымен тығыз байланысты. 1258 жылы Бағдадтағы Араб халифаты моңғол жаулаушылығы нәтижесінде құлады. 1260 жылы мамлүк сұлтаны әз-Захир Байбарыс халифат институтын Мысыр астанасына көшіруге ықпал етіп, Аббас әулетінің халифатын Қайырда қайта жандандырды. Осы арқылы Мамлүк мемлекеті ислам әлеміндегі беделін күшейтіп, саяси-діни символикалық орталыққа айналды.
Негізгі авторлар мен шығармалар
Мамлүк дәуірінің тарихын сипаттайтын ең ерте әрі ықпалды шығармалардың бірқатары сарайға жақын тұлғалардың қаламынан туған. Бұл жағдай деректердің ақпараттық қуатын арттырғанымен, автордың қызметтік позициясы мен саяси контексті мәтіннің реңіне әсер етуі мүмкін екенін де ескерткен жөн.
Мухи ад-Дин Ибн Абд әз-Захир (†1293)
«Ар-Рауд әз-захир фи сирати әл-Мәлик әз-Захир» атты еңбегі қыпшақ тегінен шыққан мамлүк сұлтаны Байбарыс әл-Бундуқдаридің (1260–1277) өмірбаянына арналған. Сұлтанның жеке хатшысы ретінде көптеген құжаттар мен сарай материалдарына қол жеткізген автор мамлүктердің Алтын Ордамен байланыстары туралы құнды мәлімет береді.
Байбарыс ад-Дауадар әл-Мансури (†1325)
«Зубдат әл-фикр фи тарих әл-хижра» еңбегі 622–1324 жылдар аралығындағы оқиғаларды қамтиды. Шығармада қыпшақтардың құрылымы және олар жөніндегі тарихи-этнографиялық мәліметтер кездеседі.
Шихаб ад-Дин ән-Нууайри (1279–1332)
Мысырдағы энциклопедиялық дәстүрдің ірі өкілі. Әдебиеттегі білімі арқасында сұлтан әл-Мәлик ән-Наср Мұхаммад ибн Қалауын сарайына жақындап, жоғары қызметтер атқарды. Кейін мемлекеттік істерден шеттеп, «Нихайат әл-арб фи фунун әл-адаб» атты көпсалалы энциклопедиялық еңбегін жазды. Ондағы тарихи-географиялық бөлім компилятивті болғанымен, Қыпшақ елі туралы қысқаша мәліметтер, жекелеген қыпшақ рулары арасындағы қақтығыстар және ру-тайпалық құрылым жөніндегі деректерінің маңызы зор. Сондай-ақ моңғол жаулаушылығынан кейінгі кезеңдегі қыпшақтардың рухани мәдениеті туралы да мәлімет береді.
Ибн Фадл-Алла әл-Омари (1301–1349)
«Масалик әл-абсар фи мамалик әл-амсар» еңбегі көлемі мен мазмұны жағынан Нууайридің көп томды энциклопедиясымен деңгейлес. Мұнда моңғол кезеңінен кейінгі Орта Азия, Еділ бойы және Кавказдағы халықтардың тұрмысы, түркілер қалалары мен сауда жолдары, қыпшақтардың қоныстары және этникалық ерекшеліктері сипатталады.
Абу әл-Аббас әл-Қалқашанди (1355–1418)
«Субх әл-аша фи китабати-л-инша» — кең ауқымды энциклопедиялық еңбек. Автор Қайыр мен Александрияда білім алып, әдебиет, ислам құқықтануы, тіл білімі және шығармашылық дәстүрлерін меңгерді. Кейін сарайда жоғары қызметтер атқарып, аз-Захир Барқуқ тұсында сарайдың жазба-іс жүргізу кеңсесін басқарды.
Тақийа ад-Дин әл-Мақризи (1364–1441)
Қайырда туған. Барқуқ және оның ұлы ән-Наср Фарадж ибн Барқуқ тұсында мемлекеттік жоғары қызметтер атқарып, сарайға жақын ортада беделге ие болды. Шамамен елу жасынан бастап шығармашылыққа көбірек ден қойды. Оның ең танымал еңбектерінің бірі — «Ал-Мауази уә-л-итибар би-зикр әл-хитат уә-л-асар».
Абу әл-Мухасин Ибн Тағри-Берди (1409–1469)
Қайырда дүниеге келген. Автордың айтуынша, әкесі сұлтан Барқуқ сатып алған мамлүк болған. Зеректігі арқасында сарай маңында өсіп, жоғары ортаға жақындады. Кейін Шам аймағына қатысты қызметтер атқарғаны да айтылады. Ол Мысыр тарихына арналған іргелі еңбек қалдырды: «Ан-Нуджум әз-захира фи ахбар мулук Мыср уә-л-Қаһира». Бұл шығарма Мысыр тарихына арналған энциклопедиялық еңбектердің маңызды қатарынан орын алады.
Қосымша аттары аталатын тарихшылар
Жоғарыда аталған авторлардан бөлек, мамлүк дәуірінде өмір сүріп, мемлекет тарихы, оның құрылымы және Дешті-Қыпшақпен байланыстары жөнінде құнды мәлімет қалдырған тарихшылардың қатарында мыналарды атауға болады:
- Ибн әл-Фууати (†1323)
- әс-Сукаи (1264–1324)
- Ибн Сасри (†1397)
- Ибн әл-Фурат (1334–1405)
- Ибн Ийас (1448–1524) және басқа авторлар
Қорытынды
Қорыта айтқанда, Мысыр Мамлүк мемлекеті ислам тарихында әдеби және тарихи шығармаларға аса бай кезең ретінде ерекшеленеді. Мамлүк мемлекетінің Дешті-Қыпшақпен байланыстарына арналған араб және мысыр деректерін жан-жақты, сыни тұрғыдан талдау — қазақ тарих ғылымы алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі.
Ескерту: Мәтіндегі дәйексөздік сілтемелер (бет/нөмір көрсеткіштері) бастапқы нұсқадағы формат сақталмай, жалпы мазмұн редакцияланып берілді.