Қуаңшылықтықтың орташа жылдық мөлш
Климат: Қазақстанның қуаң континенттік сипаты
Қазақстан аумағында климаттың қуаң континенттік түрі қалыптасқан. Мұның басты себептері — елдің географиялық орны (атмосфералық ылғалдың негізгі көзі саналатын мұхиттардан алыстығы) және жер бедерінің әркелкілігі. Республика климатына радиациялық және атмосфералық циркуляция факторларының кешені айқын әсер етеді.
Радиациялық режим және ашық күндер
Қазақстан үстінде жыл бойы жоғары қысымды ауа қабаты жиі басым болады, ал көршілес өңірлерде төмен қысымды аймақтар жиі кездеседі. Соның нәтижесінде республиканың көп бөлігінде антициклондық ауа райы тән: ашық, шуақты күндер ұзаққа созылады.
Шұғылалы уақыт
Солтүстіктен оңтүстікке қарай жылына шамамен 2000 сағаттан 3000 сағатқа дейін артады.
Ашық және бұлтты күндер
Ашық күндер саны солтүстікте 120 күн, оңтүстікте 260 күн. Бұлтты күндер саны 60 күннен Балқаш ойысында 10 күнге дейін кемиді.
Осы жағдайлар жиынтық радиация мөлшерінің солтүстіктен оңтүстікке қарай біртіндеп артуына әкеледі: шамамен 4200–5500 МДж/м². Жер бетінің сәуле қайтару қабілеті (альбедо) қыста тұрақты қар жамылғысы кезінде 70–80%-ға дейін өсіп, жазда көп жерде 20–30%-ға дейін төмендейді.
Маңызды көрсеткіштер
- Тиімді сәулелену: солтүстікте 1500, оңтүстікте 2100 МДж/м².
- Теріс радиациялық баланс ұзақтығы: солтүстікте 3,5–4,5 ай (қараша–наурыз), оңтүстікте шамамен 1 ай.
- Булануға жұмсалатын жылу шығыны солтүстіктен оңтүстікке қарай 630-дан 420 МДж/м²-ге дейін кемиді.
Температуралық айырмашылық және маусымдық шектер
Радиация мен жылу балансының өзгеруі ауа температурасының аймақтық айырмашылықтарын қалыптастырады. Қаңтардың орташа температурасы солтүстік пен шығыста –18 °C-қа дейін төмендеуі мүмкін; оңтүстікте қыс жұмсағырақ. Шілденің орташа температурасы солтүстікте 19 °C шамасында болса, оңтүстікте 28–30 °C-қа дейін жетеді.
Қазақстанның солтүстік-шығысында континенттілік өте жоғары: қаңтар мен шілденің орташа температураларының айырмасы 41 °C-тан да асады. Солтүстікте қыс ұзақ, қарлы әрі суық; аяз кейде –45 °C-қа дейін күшейеді. Жазы қысқа, қоңыржай жылы, бірақ кей жылдары 35–40 °C және одан жоғары ыстық байқалады.
Оңтүстік өңірлерде қыста жылымық жиілеп, ауа температурасы 15–20 °C-қа дейін көтерілуі мүмкін. Дегенмен, мұнда да қатты аяздар кездеседі: Алматыда абсолюттік минимум –42 °C (1951 жылғы 26 ақпан) ретінде тіркелген.
Назар аударатын құбылыс
Жазғы «шұраттық» әсер: булану есебінен күндізгі ауа температурасының қала төңірегіне қарағанда төменірек болуы Алматыда жақсы байқалады.
Оңтүстіктің жазық бөлігінде жаз өте ұзақ әрі аптап болуы мүмкін: кей жылдары ауа температурасы 45–47 °C-қа дейін, ал топырақтың беткі қабаты 70 °C-қа дейін қызады. Күн энергиясының мол қоры Қазақстанда гелиоэнергетиканы дамытуға мүмкіндік береді.
Атмосфералық айналым: желдер, антициклондар және тау ықпалы
Қыс мезгілінде Қазақстан жиі Сібір антициклонының тармағы мен Азор максимумы ықпалына түседі. Соған байланысты солтүстікте қыста батыс және оңтүстік-батыс желдері, ал жазда солтүстік-батыс бағыттағы желдер жиірек соғады.
Үш ірі айналым ықпалы
- Ендік бағыттағы айналым: жауын-шашын азайып, ауа температурасы жоғарылайды.
- Еуропалық айналым: суық ауа массалары жиі еніп, температура күрт төмендейді; жауын-шашын көбейіп, жел күшейеді.
- Сібірлік айналым: оңтүстіктен жылы ауа массалары таралып, температура өседі; жауын-шашын кемиді.
Климаттың қалыптасуына жер бетінің әртектілігі, оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы биік тау жүйелері (4000–5000 м), сондай-ақ Каспий мен Арал сияқты су айдындары әсер етеді. Тау жоталары атмосфералық шептік белдемді солтүстік-шығысқа қарай ығыстырып, ауа массаларының ағынын күшейтеді. Сонымен бірге тау-аңғарлық циркуляция қалыптасып, тау етегіндегі жергілікті климаттың ерекшеліктерін анықтайды.
Тауда температура жазыққа қарағанда төмен болады. Беткейлер маңындағы радиациялық салқындау мен төмен қарай ағатын ауаның жылынуы нәтижесінде температура ауытқуының амплитудасы кеміп, инверсия құбылысы (биіктеген сайын ауа температурасының жоғарылауы) қалыптасады. Бұл инверсия қыс мезгілінде күштірек байқалады.
Жауын-шашын (жазық)
Орташа жылдық мөлшері 100–200 мм.
Жауын-шашын (тау бөктері)
500–600 мм-ге дейін артады.
Максимум уақыты
Жазықта — жазда; тау бөктерінде — екі рет (наурыз–сәуір және қараша–желтоқсан).
Су айдындары бриздік айналым туғызып, ол құрлыққа ондаған километрге ғана таралады. Жазда орта ендіктегі су айдындарының солтүстік-шығыс жағалауында жылы, ылғалды ауа ағыны басым болса, оңтүстік-батысында салқындау серпіліс байқалады. Бұл құбылыс Арал теңізі мен Каспийдің солтүстік-шығыс бөлігінде жиі көрінеді.
Қазақстанда желдің орташа жылдамдығы жылына 4–4,5 м/с, Каспий жағалауында 6 м/с-тен жоғары. Жетісу қақпасындағы Ебі желі кейде 70 м/с-ке дейін жетеді.
Мұздықтар: өзен ағынының негізгі көзі
Қазақстандағы жер беті ағын су қорының ең маңызды көздерінің бірі — мұздықтар. 1985 жылғы дерек бойынша таулы өңірлерде жалпы ауданы 2033,3 км² болатын 2724 мұздық анықталған.
Мұз басудың шоғырланған аймақтары
- Жетісу Алатауы: 1369 км²
- Іле және Күнгей Алатауы: 610,7 км²
- Теріскей Алатауы: 144,9 км²
- Алтай мен Сауыр: 106,2 км²
- Қырғыз және Талас Алатауы: 101,5 км²
Мұздықтар үш топқа бөлінеді: аңғарлық, беткейлік және денудациялық беткейлер мұздықтары. Ең көп таралғаны — аңғарлық мұздықтар (жалпы санының шамамен 66%).
Ең ірі мұздық
Іле Алатауындағы Талғар массивімен байланысты Корженевский мұздығы — Қазақстандағы ең ірі мұздықтардың бірі: ұзындығы 11,7 км, ауданы 38,0 км², мұз көлемі 6,32 км³.
Мұз басудың төменгі шекарасы мен фирн сызығы солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай жоғарылайды: Алтайда шамамен 2500–2800 м, Тянь-Шаньда 3500–3800 м. Солтүстік беткейлерде бұл шекара оңтүстікке қарағанда 200–250 м төмен жатады.
Мұздық суы тау өзендерінің қоректенуінде шешуші рөл атқарады: бастау бөліктерінде өзен суының шамамен 85%-ы, ал жазыққа шығар тұсында 35%-ы мұздық суының үлесіне тиеді. Қазіргі кезде көптеген мұздықтар тартылуда: кейбірінің ұзындығы жылына 5–20 м-ге дейін қысқарады.
Өзендер мен көлдер: таралуы, режимі, құрамы
Өзен торы және ірі өзендер
Қазақстанда 85 022 өзен бар: олардың басым бөлігі (84 694) — ұзындығы 100 км-ге дейінгі шағын өзендер. Өзен торы ылғалы мол таулы өңірлерде жиі, ал Арал және Каспий маңы шөлдерінде өте сирек.
Негізгі өзендер
-
Ертіс
Қазақстандағы ұзындығы 1700 км (жалпы 4248 км). Бұқтырма және Өскемен СЭС арқылы реттелген; Ертіс–Қарағанды каналы арқылы суы Орталық Қазақстанға бұрылған.
-
Сырдария
Қазақстандағы ұзындығы 1400 км (жалпы 2219 км). Суармалауға көп жұмсалған жылдары Аралға жетпей тартылып қалуы мүмкін.
-
Іле
Қазақстан шегіндегі ұзындығы 815 км (жалпы 1001 км). Ірі салалар бойында су арналары, соның ішінде Үлкен Алматы каналы салынған.
-
Жайық
Қазақстандағы ұзындығы 1082 км (жалпы 2428 км). Батыс өңірдің басты су артериясы.
Өзендер қоректенуіне қарай қар суынан, мұздық суынан және аралас болып бөлінеді. Көпшілігі көктемде тасиды, ал мұздықпен қоректенетін тау өзендері жазда толысады.
Көлдер: саны, таралуы, маусымдық ауытқуы
Қазақстанда 48 262 көл бар, олардың 45 248-і ауданы 1 км²-ге дейінгі шағын көлдер. Ауданы 100 км²-ден асатын аса ірі көлдер 21, және солар Қазақстан көлдерінің жалпы ауданының шамамен 60%-ын құрайды.
Көлдердің аумақ бойынша айырмашылығы
Солтүстік Қазақстанда жалпы ауданы 15 623 км² болатын 21 580 көл бар. Орталық және Оңтүстік Қазақстанда жалпы ауданы 4658 км² болатын 17 554 көл ғана кездеседі.
Көктемде көл деңгейі 0,2 м-ден 6 м-ге дейін көтерілуі мүмкін. Жаз ортасында булану мен сіңудің артуынан деңгей күрт төмендеп, кейбір көлдер кеуіп қалады. Көптеген ағынсыз көлдерде су балансының шығыны негізінен булануға кетеді.
Каспий мен Арал
Қазақстанның батысы мен оңтүстік-батысын Каспий және Арал теңіздері шайып жатыр. Каспий теңізі солтүстік (тереңдігі 4–8 м), орта (780 м-ге дейін) және оңтүстік (1000 м-ден астам) бөліктерге ажырайды. Арал теңізі Тұран тақтасының төмен ойысқан бөлігінде қалыптасқан, қазіргі кезде деңгейі айтарлықтай төмендеуде.
Жер асты сулары
Аридтік аймақта орналасқан Қазақстан үшін жер асты суы — стратегиялық маңызы бар табиғи қор. Су сыйыстырушы жыныстардың сипатына қарай жер асты сулары жарықшақтық, жарықшақтық-қабаттық және қабаттық (пластық) түрлерге бөлінеді. Жарықшақтық сулар таулы, қыратты және ұсақ шоқылы аймақтарда кең тараған.
Бұл мәтін редакциялық өңдеуден өтті: терминдер біріздендірілді, сөйлем құрылымы түзетілді, оқылымдылығы арттырылды. Сандық көрсеткіштер бастапқы дерекке сәйкес сақталды.