Қазақ тарихи жырларының мәселелері
Тәуелсіздік және тарихи өлеңдерді қайта тану
Сан ғасыр бойы отарлық жүйенің құрсауында болған ұлттық мәдениетіміз бен әдебиетіміз тәуелсіздік алғаннан кейін объективті де, субъективті де тұрғыдан жаңа зерттеу нысанына айналды. Кеңес өкіметінің пәрменшіл саясаты рухани құндылықтарды танып-білуге қаулы-қарарлар арқылы жүйелі тосқауыл жасап келді. Халықтың өлең-жыр, дастандары мұрағаттарда шаң басып, жарыққа шыға алмай, көбіне тек ауызша дәстүр арқылы ғана жалғасын тапты.
Осы мұраның айқын айғағы әрі әдебиетіміздің қайнар бұлағының бірі — тарихи өлеңдер. Оларды келер ұрпаққа жинақтап, зерделеп жеткізу бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Тарихи өлеңдердің тамыры халықтың қалыптасу, даму тарихымен тығыз байланысты. Ақтабан шұбырынды заманы мен азаттық жолындағы күрестер талай шығармаға арқау болғанымен, солақай саясат ауыз әдебиеті үлгілерін ұрпақ жадынан өшіруді мақсат етті.
Негізгі ой
Тарихи өлең — белгілі бір дәуірдегі қоғамдық күйзелісті, ел мен жер тағдырын, халықтың ортақ сезімі мен ұстанымын жедел әрі ықшам поэтикалық формада бейнелейтін «оперативтік жанр».
Алғашқы ғылыми пайымдаулар және жанрды тану
Қазақ поэзиясының бір саласы саналатын тарихи өлеңдер туралы алғашқы ғылыми пайымдаулар ХХ ғасыр басында айтыла бастады. Олардың қатарында А.Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқыш» (1926), М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» (1927), Х.Досмұхамедұлының «Қазақ халық әдебиеті» (1928), С.Сейфуллиннің «Қазақ әдебиеті» (1932) еңбектері бар. Бұл зерттеулерде ауыз әдебиетінің тектері мен түрлеріне қатысты пікірлер айтылып, тарихи өлеңдер халық поэзиясының тарихи шындықты жеткізудегі рухани қуаты ретінде бағаланды.
Дегенмен осы кезеңдегі еңбектердің көпшілігінде тарихи өлең мен тарихи жырдың ара-жігі нақты ажыратылмай, екеуі бір арнада қарастырылды. Бұл құбылыс кейінгі зерттеулерде де белгілі бір деңгейде жалғасты.
1940–1950 жылдар: зерттеу назарындағы тарихи шығармалар
Ғасырдың орта шенінде тарихи өлеңдерге қатысты ерекше көзқарастар қалыптасып, зерттеушілердің назарын көбірек аударды. Ә.Х.Марғұланның эпос туралы еңбегі (1946), Н.С.Смирнованың XVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі эпикалық және тарихилық мәселелеріне арналған зерттеулері (1948; 1949; 1951) және қазақ әдебиеті тарихына арналған көп томдықтың алғашқы томы (1948) — осы беталыстың көрінісі.
Бұл еңбектерде де тарихи өлең мен тарихи жыр арасындағы шекара толық айқындалмай, тарихи өлеңдер кейде «тарихи жырлардың ең кішігірім үлгілері» ретінде сипатталды. Алайда талдауға түскен үлгілердің едәуір бөлігі шын мәнінде тарихи өлең табиғатына жақын болатын.
1950–1960 жылдар: 1916 көтеріліс өлеңдері және жаңа материал
Тарихи өлеңдердің бертіндегі қабатына қатысты Б.Кенжебаевтың 1916 жылғы көтеріліс жырларына арналған еңбегі (1956), сондай-ақ Х.Ищановтың «1916 жыл және халық поэзиясы» (1958) зерттеуі маңызды орын алады. Осылайша тарихи өлеңдерді тарихи жырлармен қоса ғылыми тексеру ісі жүйелі түрде басталды.
1960 жылы жарық көрген «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1-том) ауыз әдебиетіне арналып, мұнда XVIII ғасырдан бастап тарихи өлеңдер мен тарихи жырлардың өткен оқиғаларды шынайы жеткізе алатыны айтылды. XIX ғасыр мен 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысты өлеңдер туралы түсініктер беріліп, ғылыми салмақты пікірлер ұсынылды.
1960–1980 жылдар: жанрлық межелеу және ғылыми тұжырымдардың тереңдеуі
ХХ ғасырдың 60–80 жылдары тарихи өлеңдерді зерттеу жаңа бағытқа бет бұрды. 1962 жылы М.Жармұхамедов 1916 көтерілісіне қатысты қазақ халық поэзиясы жөнінде кандидаттық диссертация қорғады. 1968 жылы орыс тіліндегі «Қазақ әдебиеті тарихының» көп томдығының бірінші томы жарық көріп, онда XVIII–XIX ғасырлардағы тарихи шығармаларға арналған бөлімді С.Қасқабасов пен Е.Тұрсынов, ХХ ғасырға арналған бөлімді Е.Ысмайылов жазды.
М.Мағауиннің «Қобыз сарыны» (1968) монографиясы көне мұраны жаңаша пайымдауға ықпал етті. Ал Б.Уахатовтың «Қазақ халық өлеңдері» (1974) еңбегінде тарихи өлеңдерге арнайы тарау арналуы — тарихи өлең мен тарихи жырды бірлікте қарастыру дәстүріне сындарлы концепция ұсынған қадам болды.
1979 жылы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ұжымдық «Қазақ тарихи жырларының мәселелері» монографиясы жарық көріп, жанрлық жіктеу, тақырыптық ерекшелік, поэтика мәселелері кеңірек талқыланды. С.А.Қасқабасов тарихи өлеңдердің циклденуі тарихи жырлардың қалыптасуына ықпал еткенін атап, екі жанрдың айырмашылықтарын ғылыми түрде тарата түсіндірді. Е.Тұрсынов тарихи жыр-өлеңдердің тегі мен дамуын эволюциялық тұрғыда қарастырып, екі жанрды сабақтастықта зерделеді.
Тәуелсіздік кезеңіндегі көкейтесті сұрақтар
Тәуелсіздік алғаннан кейін тарихи өлеңдерге қатысты пікірталас күшейді. Әсіресе Ақтабан шұбырынды дәуіріне телінетін «Қаратаудың басынан көш келеді» өлеңі төңірегінде ғылыми талқылаулар жүрді. 1993 жылы Б.С.Рахымов XVIII ғасырдағы ұлт-азаттық көтеріліске байланысты тарихи жырлар жөнінде кандидаттық диссертация қорғап, тарихи жырлардың бастауы тарихи өлеңдерден тарайтынын және тарихи өлеңдердің тақырыптық топтасуын арнайы көтерді.
Бүгінде тарихи өлеңдерді түркі халықтарының рухани мұрасымен салыстыра зерттеу, көне қабаттағы үлгілерді жаңаша пайымдау, тарихи жырлардың басқа жанрлармен байланысын толық ашу сияқты мәселелер жас зерттеушілерді толғандырады. Бұл мақсатта тарихи құжаттар, тарихшы ғалымдар еңбектері және түркі әдебиетінің тарихына арналған зерттеулер кеңінен қолданылуы тиіс.
Ғылыми дәстүрдің кең ауқымы
Тарихи өлеңдердің шығу тегі мен дамуын саралау, өзге халықтардың тарихи өлеңдерімен салыстыра сипаттау, поэтикалық ерекшеліктерін анықтау бағытында көптеген фольклортанушылар еңбек етті. Сонымен қатар орыс ғалымдарының теориялық тұжырымдары да ғылыми айналымда қолданылып келеді (В.Бартольд, Л.Н.Гумилев, В.Я.Пропп және т.б.).
Тарихи өлеңнің табиғаты: жанрлық өзек және поэтикалық сипат
Тарихи өлеңдер ел болып қалыптасқан дәуірлердегі қиыншылықтарды, әлеуметтік-саяси оқиғаларды бейнелеуімен; ел мен жер тағдырын тақырып етуімен; белгілі бір кезеңдегі күйзелісті жинақы да әсерлі ашуымен; ел қамын жеген көсемдер мен батырларды мадақтауымен ерекшеленеді. Сонымен бірге олар тәуелсіздік жолындағы күрестің рухани бастауы ретінде халықтың арманы мен мұратын танытады.
М.О.Әуезовтің «тарихи өлең ең алдымен ел тіршілігінде анық болып өткен тарихи оқиғадан туады» деген пікірі жанр табиғатын дәл ашады. С.А.Қасқабасов тарихи өлеңнің қоғам дамуының әр кезеңінде туып отыратын «оперативтік жанр» екенін атап, оның көне үлгілерін Орхон-Енисей жазбаларымен байланыстыра қарастыруға болатынын айтады. Р.Бердібай да тарихи өлеңді арнайы жүйелеу қажеттігін көтеріп, тарихи өлең мен көлемді эпикалық жырларды бір топта қарастыру жанрлық жікті көмескілейтінін ескертеді.
Дәуірлік тақырыптастыру: зерттеуді жүйелеудің бір жолы
Жиналу және зерттелу тәжірибесін ескере отырып, тарихи өлеңдерді дәуірлік тұрғыдан төмендегідей тақырыптарға бөліп қарастыру орынды:
- Көне дәуірдегі хатқа түскен үлгілер
- Қазақ хандығы кезеңіне қатысты тарихи өлеңдер
- Ақтабан шұбырынды оқиғасына байланысты туған тарихи өлеңдер
- XIX ғасырда туған тарихи өлеңдер
- 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс өлеңдері
Қорытынды тұжырымдар
1) Қалыптасуы мен тарихи бастаулары
Тарихи өлеңдер қоғам өмірінің әр кезеңінде туып, халықтың мақсат-мүддесіне сай қызмет еткен. Нақ бастаулары Көне түркі дәуірі, Алтын Орда, Ноғайлы кезеңдерінен байқалса, ерекше дамуы Қазақ хандығы тұсындағы және одан кейінгі тарихи оқиғалармен байланысты қалыптасты.
2) Жинақталу тарихы
Қазақ тарихи өлеңдерін жинақтау XIX ғасырдан басталып, XX ғасырдың алғашқы жартысында кеңірек жүзеге асты. Бұл іске ақын-жазушылар, қоғам қайраткерлері және фольклортанушы ғалымдар елеулі үлес қосты.
3) Түркі дүниесімен ортақтастық
Көне үлгілердің тақырыптық өзегі мен идеялық бағытында туыстас халықтардың тарихи өлеңдерімен үндестік бар.
4) Өзге жанрлармен байланыс
Жоқтау, қоштасу, лирикалық өлеңдермен тарихи өлеңдердің арақатынасы байқалады. Алайда тарихи өлеңді отбасы салт-дәстүр поэзиясындағы азалау фольклорымен шатастыруға болмайды: азалауда жеке адамның тағдыры айтылса, тарихи өлеңде халықтың ел мен жерге деген ортақ махаббаты мен қимастық сезімі суреттеледі. Лирикалық өлеңдермен сабақтастық тарихи өлеңнің әнге айналуынан да көрінеді.
5) Тарихи өлең мен тарихи жырдың айырмасы
Тарихи жыр поэтикасы жағынан эпос белгілерін көбірек танытса, тарихи өлеңде эпикалық сипат оқиғаның мән-жайын, себеп-салдарын қысқа баяндауға құрылады. Жеке адамның толыққанды көркем образын жасау тарихи өлеңге тән емес.
6) Бейнелеу құралдары және арнаулар
Тарихи өлең поэтикасында айшықтаулар ерекше орын алады. Әсіресе сұрай арнау, зарлай арнау, жарлай арнау секілді түрлер жанрдың табиғатын айқындайды: халықтың ашу-ызасы, өкпе-назы, реніш-қайғысы дәстүрге сүйене отырып, нақты болған оқиғаға сәйкес өріледі.
7) Параллелизм, дыбыс қайталау және психология
Шендестіру мен параллелизм халық психологиясын жеткізуде әсерлі қолданылады. Ассонанс, аллитерация және жай қайталаулар өлеңге ырғақтық ажар беріп, өткен мен бүгінді салыстыра отырып, ел тағдыры мен жер тағдырын таразылайды.
8) Тіл қабаты және дәуір белгісі
Тарихи өлеңнің әр дәуірге тән деректік ізі ондағы көнерген сөздер мен кейін қалыптасқан жаңа қолданыстардан байқалады.
9) Анықтама
Белгілі бір ұлттың ел болып ұйысқан тұсында басына түскен қиын-қыстау кезеңдердегі тарихи-әлеуметтік жағдайға байланысты жедел туып, сол оқиғаға деген халық көзқарасын, көңіл күйін, арман-тілегін жалпыхалықтық психологиямен өрнектейтін мұраны тарихи өлеңдер деп танимыз.