Азаматтық құқық қабілеттілігі - азаматтық құқықтағы дәстүрлі ұғым
Заңды тұлға ұғымы және оның азаматтық құқықтағы орны
Заңды тұлға — адамдардың кез келген жиынтығы емес. Ол ұйымдық бірлік ретінде бөлектенетін, мақсаттары мен міндеттері, құқықтары мен басқару тәртібі айқын көрсетілген жарғысы немесе ережесі бар ұйымдық құрылым. Азаматтық айналымда құқықтың дербес субъектісі ретінде қатысу қабілеті жеке тұлғаларға ғана емес, заңды тұлғаларға да тән.
ҚР Азаматтық кодексіндегі анықтама
ҚР Азаматтық кодексі, 33-бап
Меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығындағы оқшау мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие болып, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады.
Дербес есеп жүргізу
Заңды тұлғаның дербес балансы (коммерциялық ұйымдарда) немесе сметасы (мекемелерде) болуы тиіс. Бұл құжаттар оның оқшау мүлкін айқындайды.
Атауы және мөрі
Заңды тұлғаның өз атауы жазылған мөрі болуы мүмкін; атауы оның азаматтық айналымдағы даралануын қамтамасыз етеді.
Заңды тұлғаның негізгі белгілері
Азаматтық құқық ғылымында заңды тұлға мына белгілер арқылы сипатталады:
- 1 Ұйымдасқан бірлік — ішкі құрылымы мен басқару жүйесі арқылы көрінетін тұтастық.
- 2 Мүліктік оқшаулылық — ұйымның өз мүлкінің болуы және оған заттық құқықтарының (меншік, шаруашылық жүргізу, жедел басқару) танылуы.
- 3 Дербес мүліктік жауапкершілік — міндеттемелер бойынша өзіне тиесілі мүлікпен жауап беру қағидасы.
- 4 Өз атынан қатысу — шарт жасасу, біржақты мәмілелер жасау, сотта талапкер/жауапкер болу мүмкіндігі.
Ұйымдасқан бірлік
Ұйымдасқан бірлік заңды тұлғаның ішкі құрылымынан көрінеді: басқару органдары, құзыреттердің бөлінуі, қызмет аясының айқындалуы. Егер заңда өзгеше көзделмесе, ұйым қызметін жарғы немесе құрылтай шарты негізінде жүзеге асырады.
Мүліктік оқшаулылық
Бұл белгі заңды тұлғаның экономикалық және құқықтық дербестігін білдіреді: ұйымның мүлкі жеке қатысушылардың мүлкінен бөлінеді және ұйым өз мүлкіне заттық құқықпен иелік етеді.
Дербес жауапкершілік ерекшеліктері
Жалпы ереже бойынша заңды тұлға өз міндеттемелері бойынша барлық тиесілі мүлкімен жауап береді. Алайда меншік иесі қаржыландыратын мекеме мен қазыналық кәсіпорындар өз міндеттемелері бойынша, әдетте, өз билігіндегі ақшалай қаражатпен жауап береді; қаражат жеткіліксіз болған жағдайда құрылтайшының қосымша жауапкершілігі туындауы мүмкін.
Азаматтық айналымға өз атынан қатысу
Бұл — процессуалдық-құқықтық белгі: заңды тұлға сотта талапкер және жауапкер бола алады, өз атынан шарт жасасады және құқықтық салдар туындататын мәмілелерді өзі жасайды.
Құқық қабілеттілігі және әрекет қабілеттілігі
Ұғымдық айырмашылық және ұйымдарға тән ерекшелік
Азаматтық құқық қабілеттілігі дәстүрлі түрде тұлғаның азаматтық құқықтарға ие болып, міндеттерді атқара алу қабілеті ретінде түсіндіріледі. Алайда ұйымдарға қатысты бұл ұғым кеңірек: заңды тұлға құқықтарға да, оларды өз әрекеттері арқылы жүзеге асыру мүмкіндігіне де мемлекеттік тіркеуден өткен сәттен бастап бір мезгілде ие болады.
Сондықтан заңды тұлғаларда құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігі, әдетте, бірге туындайды және заңды тұлға таратылған кезде тоқтатылады.
Пайда болатын сәт
Құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігі мемлекеттік тіркеуден өткен кезден бастап пайда болады.
Тоқтайтын сәт
Тарату аяқталған соң, яғни таратылуы туралы жазба мемлекеттік тіркелімге енгізілген кезде тоқтатылады.
Лицензия факторы
Лицензия талап етілетін қызмет бойынша құқықтар лицензия алынған сәттен бастап туындайды және лицензия тоқтатылғанда аяқталады.
Жалпы және арнайы құқық қабілеттілігі
Заңды тұлғалардың құқық қабілеттілігі олардың мақсаттары мен қызмет сипатына қарай анықталады. Бұл ретте екі негізгі модель қолданылады: жалпы және арнайы құқық қабілеттілігі.
Коммерциялық ұйымдар: жалпы құқық қабілеттілігі
Мемлекеттік кәсіпорындарды қоспағанда, коммерциялық ұйымдар заң актілерімен немесе құрылтай құжаттарымен тыйым салынбаған кез келген қызмет түрін жүзеге асыра алады. Яғни жарғыда көрсетілмеген қызмет те заңмен тыйым салынбаса мүмкін болады.
Коммерциялық емес ұйымдар: арнайы құқық қабілеттілігі
Коммерциялық емес ұйымдар тек құрылтай құжаттарында көзделген мақсаттарға сәйкес құқықтарға ие болып, міндеттерді атқарады. ҚР «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» Заңына сәйкес, олар мақсаттарына сай келетін және заңмен тыйым салынбаған қызмет түрлерін жүзеге асыра алады.
Құқық қабілеттілікті шектеу тәсілдері
- рұқсат етілетін қызмет түрлерінің жеткілікті тізімін белгілеу арқылы;
- қызметтің белгілі бір түріне тыйым салу арқылы;
- лицензиялау режимін енгізу арқылы (құқықтар лицензия алынғаннан кейін ғана іске асады).
Лицензияланатын қызмет және құқық қабілеттіліктің шекарасы
Мемлекеттік қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғау, сондай-ақ қоршаған ортаны сақтау мақсатында тауарлар мен қызметтердің кейбір түрлері лицензия арқылы жүзеге асырылады. Лицензиялау туралы заңнамада лицензияланатын қызмет түрлерінің тізбесі белгіленеді.
Мысал: сақтандыру ұйымдары
Сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдарының қызметі заңмен шектелуі мүмкін: олар, әдетте, сақтандыру ісімен тікелей байланысты қосымша қызметтерді ғана (мысалы, инвестициялық қызметтің белгілі режимі, консультация беру, оқыту ұйымдастыру, арнайы әдебиет сату және т.б.) жүзеге асыра алады. Бұдан өзге қызмет түрлерін жүзеге асыруға құқық берілмейді.
Заңды тұлғаның органдары: ерікті қалыптастыру және білдіру
ҚР Азаматтық кодексіне сәйкес заңды тұлға азаматтық құқықтарға тек өз органдары арқылы ие болып, өзіне міндеттер қабылдайды. Демек, ұйымның әрекет қабілеттілігі оның органдарының әрекеті арқылы жүзеге асады.
Орган деген не?
Заңды тұлға органы — арнайы сенімхатсыз-ақ өзге субъектілермен қатынаста заңды тұлғаның мүддесін білдіруге уәкілетті тұлға немесе тұлғалар тобы. Орган ұйымның атынан әрекет етеді, бірақ өзі дербес субъект болып табылмайды.
Органдардың түрлері
- Дара: директор, президент, басқарушы.
- Алқалық: жалпы жиналыс, басқарма, директорлар кеңесі.
Маңызды құқықтық салдар
Егер орган құрылтай құжаттарында белгіленген өкілеттігін асыра пайдаланып міндеттеме қабылдаса, үшінші тұлғалар алдындағы жауапкершілік, әдетте, заңды тұлғаның өзіне жүктеледі. Органның қызметі сенімхат талап етпейді: лауазымын растайтын құжат жеткілікті.
Ғылыми көзқарастар
- М. И. Брагинский: орган — заңды тұлғаның еркін сыртта қалыптастырып, білдіретін оның «бір бөлігі».
- В. В. Даличская: органдар ұйым еркін қалыптастырып, білдіреді және қызметін басқарады.
- В. К. Мукашева: органдар — заңнамада немесе құрылтай құжаттарында көзделген ұйымның құрылымдық бөлімдері.