Жеке ақша құралдарын қолдану тек ірі компаниялар қолында
Қаржы менеджментіндегі стратегия мен тактика: негізгі түсініктер
Кәсіпорынның нарықтағы жағдайы тұрақты күйде қалмайды: ерте ме, кеш пе бәсекелестер пайда болады. Сондықтан кәсіпорынның тұрақты дамуы — оның экономикалық тұрғыдан өміршең болуының басты шарты. Даму жоспары тек қысқа мерзімге емес, ұзақ перспективаға да құрылуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, қаржы менеджменті бірқатар негізгі сұрақтарға жауап беріп, қаржылық стратегия мен тактиканы қалыптастыруды талап етеді.
1) Даму үшін қанша қаражат қажет?
Бірінші стратегиялық сұрақ: фирманың перспективалы дамуы үшін қанша көлемде ақша қаражаты қажет? Қажет болған жағдайда бұл соманы толық немесе бөліп енгізу мерзімін анықтау үшін қосымша салым қажеттілігін есептеу, сондай-ақ фирманың шаруашылық қызметінің маңызды көрсеткіштері арасындағы тәуелділікті айқындау маңызды.
Тәуелділік әрдайым «өткізу көлемі» ғана емес
Көбіне дамуға қажетті қаражат өткізу көлеміне байланысты деп есептеледі. Алайда бұл қағида әрқашан дәл келе бермейді:
- Егер кәсіпорын бәсекеде өнім сапасын арттыру стратегиясын таңдаса, сапаның өсуі көбіне бағаның көтерілуіне алып келеді. Бұл жағдайда өткізу көлемі мен инвестицияға қажеттілік арасындағы байланыс күрделене түседі.
- Инфляция жағдайында бәсекелестерге қарсы бағаны төмендету немесе тұрақтандыру жолы таңдалса, онда өткізуден күтілетін түсім азаюы мүмкін.
- Өнімнің өзіндік құнын төмендету бойынша шараларды енгізу мен құрастырудың өзі қосымша шығынды талап етеді. Мұндай жағдайда қаражатқа қажеттілік осы шығындардың көлемімен анықталады.
2) Инвестициялау көздері қандай?
Қаражатты стратегиялық және тактикалық жоспарлаудың екінші сұрағы инвестициялау көздерін таңдауға қатысты. Тәжірибеде оларды үш түрге бөлуге болады:
Жеке қаражат
Ең тиімді көздердің бірі, себебі кәсіпорынның тәуелсіздігін және өз бетімен дамуын қамтамасыз етеді.
Кірістірілген қаражат
Ішкі немесе акционерлік ресурстар арқылы тартылатын қаражат. Әдетте бақылау, ашықтық және инвестор сенімі мәселелерімен қатар жүреді.
Қарыз қаражат
Банк несиелері және өзге қарыз құралдары. Артықшылығы — ауқымды қаржыландыру, тәуекелі — өтеу тәртібі мен пайыздық жүктеме.
Жеке капиталды қалыптастыру шарттары
Жеке қаражат есебінен даму үшін, әдетте, екі шарт қажет:
- Жинақтауға жеткілікті кірістің болуы
- Уақыттың болуы
Көп жағдайда коммерциялық жобаны іске асыруда осы екі шарттың біреуі жетіспейді: кейде идея иесінде қаражат болмайды, ал қаражаты бар адам жобаны жалғыз өзі жүргізгісі келмейді.
Кірістірілген қаражат: акционерлік капиталдың ерекшелігі
Кірістірілген қаражат көздерінің ішінде жиі қолданылатыны — акционерлер қаражаты. Оған акциялардың қосымша эмиссиясы немесе бақылау пакетінің бір бөлігін сату арқылы инвестор тарту жатады.
Негізгі тәуекелдер
- Басқарушы тарап бақылаудың бір бөлігін жоғалтуы мүмкін.
- Халық арасында акцияны табысты орналастыру — күрделі міндет.
- Ірі инвесторлар әдетте ерекше шарттар мен жеңілдіктерді талап етеді.
Инвестор сенімінің шарттары
- Ұсақ акционерлерге дивидендтердің тұрақты төленетінін дәлелдеу.
- Құнның төмендемеу ықтималдығын негіздеу және тәуекелді ашық көрсету.
- Ірі инвесторлар үшін кәсіпорынның қаржылық ашықтығын қамтамасыз ету.
Қарыз қаражат: банк несиелері мен облигациялар
Қарызды банктерден және облигация ұстаушылардан тартуға болады. Банктер қарыздың және оның құнының (пайыздың) қайтарылуын қалайды, сондықтан ұзақ мерзімді инвестициялық несиені көбіне қамтамасыз ету, кепіл және тәуекелді бағалау шарттарымен береді.
Корпоративтік облигациялар акцияларға ұқсас қасиеттерімен белгілі болғанымен, Қазақстан жағдайында оларды қолдану тәжірибесі кең таралмаған.
Қарыз тартудың практикалық логикасы
- Жұмыс істеп тұрған кәсіпорынды кеңейту үшін несие көбіне тиімді: тәуекел салыстырмалы төмен, активтер көп, кепіл базасы мықты.
- Жаңа құрылған кәсіпорын үшін қарызды өтеу қиындау болуы мүмкін, себебі несие бойынша негізгі қарыз бен пайызды төлеуге қатаң график бекітіледі.
- Қарыз жүктемесін өсіріп жібермеу үшін жалақы қоры, айналым капиталы және инвестициялық қажеттіліктер арасындағы теңгерімді сақтаған дұрыс: айналым капиталы — кез келген коммерциялық жобаның тірегі.
3) Салынған қаражат қашан қайтарылады?
Қаржылық менеджменттің үшінші негізгі сұрағы: жобаға салынған қаражаттың қайтарылуы қашан күтіледі? Бұл сұраққа жауап беру үшін инвестицияның өтелу мерзімін анықтайтын арнайы есептеулер мен әдістер қолданылады. Практикада бұл талдау жобаның өміршеңдігін бағалауға, төлем қабілеттілігін жоспарлауға және тәуекел деңгейін негіздеуге мүмкіндік береді.