Шағын бизнес мониторингі
Шағын кәсіпкерлікті дамыту: нарықтық қатынастарды қалыптастырудың өзегі
Республикамызда нарықтық қатынастарды қалыптастырудағы маңызды міндеттердің бірі — шағын кәсіпкерлікті дамыту. Бұл бағытта шағын бизнестің дамуы мен тұрақты жұмыс істеуіне қажетті ұйымдастырушылық, экономикалық және құқықтық шараларды қалыптастырудың алғашқы қадамдары жасалуда.
Шағын кәсіпорын кім және қалай құрылады?
Шағын кәсіпорындар халық шаруашылығының кез келген саласында, меншік нысанына қарамастан құрыла алады. Әдетте, салаға қарай жұмыскерлер санына қойылатын шектеулер қолданылады:
- Өнеркәсіп және құрылыс: жұмыскерлер саны 200 адамға дейін.
- Ғылым және ғылыми қызмет көрсету: жұмыскерлер саны 100 адамға дейін.
- Бөлшек сауда: жұмыс істейтіндер саны 15 адамға дейін.
Шағын кәсіпорындарды түрлі субъектілер құра алады: шағын кәсіпорындардың өздері, шаруашылық ассоциациялары, ұжымдық және біріккен кәсіпорындар, сондай-ақ мемлекеттік органдар.
Құқықтық негіз және мемлекеттік қолдау
Республикамызда шағын бизнестің экономикалық мәнін терең түсінуге Қазақ КСР-індегі шаруашылық қызмет еркіндігі мен кәсіпкерліктің дамуы туралы заңның қабылдануы жол ашты. Бұл заң азаматтар мен заңды тұлғалардың кәсіпкерлік қызмет еркіндігін қамтамасыз ететін негізгі құқықтық, экономикалық және әлеуметтік шаралар мен кепілдіктерді айқындайды.
Қолдау қоры
Қазақстанда шағын кәсіпорындарды қолдау қорын құру.
Жеңілдетілген несие
Жеңілдік жағдаймен несиелеу тетіктерін дамыту.
Сыртқы нарықтарға шығу
Шағын кәсіпорындарға сыртқы экономикалық қызметке қатысуға көмектесу.
Сонымен қатар кәсіпкерлікті қолдау инфрақұрылымына шағын кәсіпкерлікті қолдаудың аумақтық орталықтарын да жатқызуға болады.
Шағын бизнес мониторингі: 2003 жылғы деректер
Статистикалық тіркелім деректері бойынша 2003 жылғы 1 шілдеге дейін Республика бойынша кәсіпорындар саны өткен жылғы осы кезеңмен салыстырғанда 13,1%-ға жоғары болған. Тіркелген кәсіпорындардың 72,0%-ы жұмыс істейтін кәсіпорындар ретінде көрсетілген.
Белсенді кәсіпорындардың салалық құрылымы
Белсенді жұмыс істейтін кәсіпорындардың басым бөлігі саудаға, автомобильдерді және тұрмыстық мүлікті жөндеуге маманданған. Бұл салада қызмет ету шарттары салыстырмалы түрде қолайлы болғандықтан, кәсіпкерлік белсенділік те жоғары.
Халықаралық өлшем
Дүниежүзілік практикада кәсіпкерліктің даму деңгейінің кең тараған көрсеткіші — 1000 тұрғынға шаққандағы шағын бизнес кәсіпорындарының саны.
Аймақтық белсенділік
Кәсіпкерлік белсенділігі әсіресе Алматы мен Астана қалаларында (15,4), сондай-ақ Маңғыстау (8,4) және Павлодар (6,5) облыстарында жоғары болған. Шаруа қожалықтары бойынша Оңтүстік Қазақстан, Алматы (34) және Қарағанды (24) облыстары ерекшеленеді.
Экономикаға әсері: бәсеке, жұмыс орындары және тұрақтылық
Шағын кәсіпкерлік — нарықтық қатынастарды үздіксіз іске қосып отыратын орта. Өтпелі кезең жағдайында ол, ең алдымен, нарықтың тауарлармен толығуына және жаңа жұмыс орындарының құрылуына мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, кәсіпкерлік экономикада нақты белсенді, бәсекелі ортаны қалыптастырып қана қоймай, меншік қатынастарының дамуына ықпал етіп, тұрақтылық индикаторы ретінде қызмет ететін экономикалық орта жасақтайды.
Әлеуметтік міндеті: жұмыспен қамту және өмір сапасы
Шағын кәсіпкерліктің әлеуметтік міндеті — халықты жұмыспен қамту, тұрмыс деңгейін көтеру және адамның өмірге нақтырақ, сенімді көзқарас қалыптастыруына мүмкіндік беру.
Қалыптасу кезеңі және құрылымдық ерекшеліктер
Қазақстанда шағын кәсіпорындар жүйесін қалыптастыру үдерісі әлі де жалғасып жатыр. Кәсіпорындарды көлемі бойынша топтастыруда негізгі өлшем ретінде жұмыскерлер саны алынады: жалпы түсінікте шағын бизнес — 100 адамға дейін, ал Қазақстан тәжірибесінде жиі 50 адамға дейінгі кәсіпорындар осы санатқа енгізіледі.
Көптеген кәсіпкерлердің жоғары білімі бар және оны іс жүзінде қолданады. Ең маңыздысы — шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны өсіп келеді: өсім аса жоғары болмаса да, тұрақты үрдіс байқалады (шамамен 7%).
1998–2003 жылдар аралығында Қазақстан Республикасында жұмыс істеген шағын кәсіпорындар санының артуы жаңа нарықтық құрылымдардың қалыптаса бастағанын көрсетеді. Дегенмен, заңды тұлғалардың жалпы санының шамамен 55%-ы ғана нақты жұмыс істегені де атап өтуге тұрарлық.
Шоғырлану: Алматы қаласының үлесі
Мерзімінде жұмыс істеген, заңды түрде тіркелген шағын кәсіпорындардың басым көпшілігі Алматы қаласында орналасқан: 23144 кәсіпорынның 16037-і, яғни 69%-ы жұмыс істейді.
Мемлекеттік секторда жұмыспен қамтылу деңгейі төмендеген сайын, босап қалған еңбек ресурстарының бір бөлігі мемлекеттік кәсіпорындардан жеке кәсіпорындарға ауысты.
Агроөнеркәсіптік кешендегі басымдық
Шағын және орта кәсіпкерлік, әсіресе агроөнеркәсіптік өндіріс саласында, әлдеқайда қарқынды дамуға тиіс. Бұрын ауыл шаруашылығы шикізатының басым бөлігі республикадан тыс жерлерге тасымалданып, сол жерде өңделіп, дайын өнім ретінде жоғары бағамен қайта әкелінетін жағдайлар жиі кездескен.
Агроөнеркәсіптік кешен — экономиканың ірі әрі әлеуметтік маңызы жоғары бөлігі: жалпы ішкі өнімнің шамамен алтыдан бір бөлігі ауыл шаруашылығының және ұқсатушы кәсіпорындардың үлесіне тиеді.
Қорытынды ой: прогресс пен аймақтық дамудың ұйытқысы
Шағын кәсіпкерлік тек бәсекелестің ғана емес, қоғамдағы техникалық прогресс пен ақпараттандырудың да маңызды қозғаушы күші. Ол шағын және орта қалалар мен аудандарда тұратын халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға қызмет етеді.