Дүниежүзілік сауда ұйымының қалыптасуы
Кіріспе
Әлемдік шаруашылықтың өзегі — бизнес. Себебі кез келген мемлекет халықаралық сауда қатынастарын жоққа шығара алмайды. Осы жолда әр ел түрлі реформаларды бастан кешіп, дамудың тиімді бағытын іздейді. XXI ғасырда капитал айналымы, өндіріс пен нарыққа шығу мәселелері мемлекеттердің экономикалық стратегиясында ерекше орын алды.
Әрине, бұл механизмде Батыс елдері көбіне алда келеді: олардың тауарын өткізетін нарықтары кең, мүмкіндіктері мол. Ал Қазақстан үшін мұндай еркіндік ұзақ уақыт бойы шектеулі болды, өйткені ел Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) мүше емес еді. Бұл жағдайдың себептері ретінде экономиканың бәсекеге қабілеттілігі, өндіріс деңгейі және кедендік реттеудің халықаралық стандарттарға толық сай келмеуі аталады.
Неге бұл тақырып маңызды?
- Әлемдік нарықта өндіріс пен маркетинг салаларындағы бәсеке күшейді.
- Елдер аймақтық бірлестіктер құрып, ортақ экономикалық мүдделерге ұмтылады.
- ДСҰ еркін саудаға қол жеткізудің институционалдық алаңы ретінде ерекше мүмкіндік береді.
Мәліметтерге сүйенсек, 2002 жылғы 31 қаңтарға дейін ДСҰ аясында 162 аймақтық әріптестік келісім жасалған, және бұл көрсеткіш жыл сайын өсіп келеді. ТМД-ның бірқатар елдері сияқты Қазақстан да ДСҰ-ға мүше болуды стратегиялық мақсат ретінде қарастырды.
Негізгі сұрақ
Отандық өндірушілердің өнімі әлемдік сауда қақпасынан «сығалап» тұрғаны дұрыс па, әлде Қазақстан тауарын әлем елдері сатып алып, нарықта тұрақты орныққаны дұрыс па? Экономикалық тұрғыдан екінші нұсқа анағұрлым тиімді.
Экономистердің бір бөлігі Қазақстанның ДСҰ-ға тезірек кіруі үшін экономикалық саясатта меркантилистік бағыттың белгілі бір элементтерін ұстану қажет деп есептейді. Бұл ұстаным өндірісті тауар сипатына қарай бағалайтын еуропалық экономикалық ағым ретінде түсіндіріледі және байлыққа жетудің жолы сауда мен қайта бөлудің тиімді жүйесінен басталатынын алға тартады.
Меркантилизм логикасы және мемлекеттік саясат
Меркантилистік көзқарасқа сәйкес, бәсекеге қабілетті ұлттық экономиканы қалыптастыру үшін күшті мемлекеттік саясат қажет. Мұндай саясат, ең алдымен, үш бағытты дамытуға бағдарланады: өндіріс, ауыл шаруашылығы және сыртқы экономикалық ықпал ету (тарихи әдебиеттерде — отарлық кеңею факторлары ретінде).
Өндіріс
Ішкі құн тізбегін күшейту, өңдеуші секторды өсіру және өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру.
Ауыл шаруашылығы
Азық-түлік қауіпсіздігі мен агроөнеркәсіптің экспорттық әлеуетін ұлғайту.
Сыртқы нарыққа ықпал
Экспорттық бағыттарды әртараптандыру, сыртқы сауда арналарын кеңейту және келіссөз қабілетін күшейту.
Бұл көзқараста саудагерлер нарықтық қатынастарды дамытушылар ретінде қарастырылса, еңбек негізгі өндіруші фактор болып саналады. Ал сыртқы сауда саясаты елдегі алтын-күміс қорының көбеюімен байланыстырылып, ұлттық экономиканы қолдаудың нақты құралдарын ұсынады.
Сауда балансын күшейтудің негізгі қағидалары
1) Сауда балансын сақтау
Мақсат — шеттен көп тауар әкелуден гөрі сыртқа көбірек өнім шығару. Бұл төлем ретінде елге түсетін капитал ағынын ұлғайтып, ішкі өндірісті кеңейтуге, жұмыссыздықты төмендетуге ықпал етеді. Сонымен қатар шикізаттық бағыттан өңдеуші өнеркәсіпке көшу ұлттық нарықта шетелдік өнімнің үлесін қысқартуға мүмкіндік береді.
2) Экспортты арттыру, импортты қысқарту үшін реттеу
Сыртқы сауданы тұрақты реттеу — тарифтік құралдарды қолдану арқылы оң сауда сальдосын қамтамасыз етуге бағытталады.
3) Шикізат саясаты
Шикізатты сыртқа шығаруға тыйым салу немесе қатаң шектеу қою, ал ішкі нарыққа қажет шикізатты импорттауды жеңілдету (мысалы, салықтық жеңілдіктер арқылы) өндірістік шығынды төмендетіп, дайын өнім бағасының қолжетімді болуына әсер етеді.
Кедендік тариф және ДСҰ талаптары
Жаһандану жағдайында ауқымды тауар айналымы кедендік реттеусіз жүзеге аспайды. Кедендік тариф — кедендік салықтардың жүйеленген мөлшерлемелік тізімі; ол мемлекеттің кедендік шекарасы арқылы өтетін импорт пен экспортқа салынатын алымдарды реттейді. Кедендік тариф саясаты — ДСҰ-ға кіру жолында көптеген мемлекеттер орындауға тиіс негізгі талаптардың бірі.
Қазақстан үшін ықтимал міндеттемелер
- Кедендік тарифтерді едәуір төмендету және тарифтік емес шектеулерді тарифтендіру.
- Ауыл шаруашылығы өнімдеріне қатысты дотациялар мен субсидияларды қайта қарау (қысқарту немесе алып тастау).
- Кедендік рәсімдер мен шараларды ДСҰ талаптарына сәйкестендіру.
- Тауар және қызмет көрсету нарықтарын, сондай-ақ капитал айналымын кеңейту.
- Өз нарығын барынша ашу: тауар, қызмет көрсету және капитал қозғалысына қолжетімділікті арттыру.
- ДСҰ-ның негізгі ережелері мен қағидаларын толық орындау.
Қорытынды ой
ДСҰ-ға кіру — тек сыртқы нарыққа жол ашу емес, сонымен бірге ішкі экономикалық институттарды жаңғыртуды талап ететін жүйелі қадам.
Ескерту
Мазмұн бөлімінде көрсетілген «ДСҰ-ның қалыптасуы», «Қазақстанның дайындық процесі» және «ішкі шаралар жүйесі» тақырыптарына қатысты толық мәтін берілмеген. Егер сол бөлімдердің мәтінін жіберсеңіз, осы дизайн мен стильді сақтай отырып, біртұтас блог жазбасына біріктіріп беремін.