Синьхай революциясынан кейінгі Қытайдың қоғамдық құрылымы туралы қазақша реферат
Синьхай революциясынан кейінгі Қытай қоғамының қоғамдық құрылымы
ХХ ғасырдың басында көптеген қозғалыстардың сәтсіз аяқталуы революционерлердің бірігуіне түрткі болды. 1911 жылы Қытайда Учан көтерілісі басталып, ол 1911–1913 жылдардағы Синьхай төңкерісінің бастамасына айналды. Нәтижесінде маньчжурлық Цин әулеті құлап, Қытай Республикасы құрылды.
Революцияның жеңісі қоғамның рухани мәдениетінің өзгеруіне ықпал етті. Сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық қайта құрулар күшейіп, капитализмнің қарқынды дамуы қоғамның әр қабатына әртүрлі деңгейде әсер етті. Төңкеріс ресми конфуцийшіл идеологияның әлсіреуіне әкеліп, терең әрі өзіндік идеологиялық дағдарысты айқындады.
Саяси өзгеріс
Империяның құлауы мемлекеттік құрылымда қайта бағдарлануды туғызды.
Экономикалық серпін
Өнеркәсіптің өсуі жеделдеп, еңбек қатынастары күрделене түсті.
Идеологиялық дағдарыс
Конфуцийшілдік беделі әлсіреп, жаңа қоғамдық ой кеңістігі қалыптасты.
Жұмысшы табының қалыптасуы және еңбек жағдайы
Синьхай төңкерісінен кейінгі онжылдықта Қытайдағы жұмысшы табының саны өсті. Статистикалық деректердің дәл еместігіне қарамастан, фабрика-зауыттар мен кен өндіру салаларындағы жұмысшылар шамамен жарты миллионға жетті, ал мануфактураларда еңбек ететіндер 2 миллионға жуық болды. Жалпы халық санымен салыстырғанда бұл үлес шағын көрінгенімен, өнеркәсіп дамуы өте жылдам жүрді.
Әлеуметтік негіз
- Негізгі бөлігін кедей шаруалар, қолөнершілер және қала батырақтары құрады.
- Жеңіл және тамақ өнеркәсібінде әйелдер мен балалар еңбегі кең қолданылды.
- Маман кадрлар аз болды: фабрика-зауыттық кадрлық пролетариат санаулы ондаған мыңмен шектелді.
Дамыған техникалық кәсіпорындарда (әсіресе Шанхайда) еңбек құрылымы айқын көрінді: әйел жұмысшылар шамамен 55%, балалар 8%, ерлер 40% төңірегінде болды. Жұмысшы табының тағы бір ерекшелігі — оның жас болуы. Мысалы, Шанхайда 10–25 жас аралығындағы ер жұмысшылар 69%-ға, әйелдер 87%-ға дейін жетті. Кен өндіру саласында жұмыскерлердің орташа жасы көбіне 20–30 жас шамасында болды.
Сала бойынша айырмашылық
Тоқыма өндірісінде әйелдер басым болды, ал металлургия мен кен өндіруде ерлердің үлесі жоғары болды.
Еңбек пен тұрмыс ауырлығы
Жұмыс уақыты көбіне 10–18 сағатқа созылды. Төмен жалақы орташа отбасының шығынын жаппай, әйелдер мен балалар еңбегінің кең тарауына себеп болды.
Жақсырақ қамтамасыз етілген топ ретінде жоғары білімі бар кадрлар ерекшеленді: олар теміржол, машина жасау, полиграфия және тоқыма өндірісіндегі механик қызметтерінде еңбек етіп, салыстырмалы жоғары жалақы алды. Бұл табыс балаларына білім беруге және аз да болса жинақ жасауға мүмкіндік берді.
Жалдамалы еңбектің тәуелділігі
Капитализм жағдайында жұмыскерлерге кері әсер еткен тетіктердің бірі — делдал арқылы жалдау және еңбекақыдан үлес ұстап қалу тәжірибесі болды. Мұндай жұмыскер аз жалақы алып қана қоймай, еңбек құқықтары мен жұмыс жағдайы тұрғысынан да шектеулерге ұшырады.
Осылайша Қытайдың жұмысшы табы күрделі әрі біркелкі емес әлеуметтік құрылым ретінде қалыптасты: ондаған мың кадрлық жұмысшылар, жарты миллион фабрика-зауыт жұмыскерлері, 2 миллион мануфактура қызметкерлері, жеке кәсіпшіліктегі миллиондаған еңбеккерлер және жалдамалы батырақтар кең әлеуметтік қабатты құрады.
Буржуазияның өсуі және саяси әлсіздігі
Синьхай революциясы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі экономикалық өзгерістер Қытай буржуазиясының саны мен ықпалын арттырды. 1915 жылға қарай 1 262 сауда палатасында 245 728 мүше тіркелгені айтылады. Буржуазиялық топтардың жақындасуы байқалды: саудагерлер, бай жер иеленушілер, ірі бюрократтар және өсімқорлар ортақ мүдделерге тоғыса бастады.
Бұл үрдіс қалаларда жылдам жүргенімен, ауылда өте баяу болды. Ауылдық буржуазия көбіне өсімқорлыққа, саудаға және жалға берушілікке тәуелді сипат алды. Бай шаруаның буржуаға айналуы қиын әрі ұзақ процесс болды; революциядан кейін ғана аздап қарқын байқалды.
Ұйымдық әлсіздік
Экономикалық өсім буржуазияның біртұтас тап ретінде нығаюына толық жеткізбеді. Синьхайдан кейінгі алғашқы онжылдықта жалпыұлттық деңгейде ықпалды саяси-экономикалық ұйымдар да қалыптаса қоймады.
Тарихи шығу тегі
Қытай буржуазиясының саяси әлсіздігі оның қалыптасуының ерекшелігімен байланысты болды: ол көбіне Қытайдың «ашылуы» кезінде сыртқы капиталдың құйылуы және үстем державалардың экономикалық ықпалы аясында пайда болды.
Дәстүрлі түрде кәсіпкерлердің саяси өмірге белсенді араласпауы ХХ ғасырда да жалғасты. Революциядан кейінгі он жыл ішінде буржуазияның буржуазиялық гегемонияны идеологиялық әрі саяси құрал ретінде орнықтыруға бағытталған, жалпыұлттық деңгейде ықпалды бағдарламасы мен жетекші институттары айқын көрінбеді.
Орта тап және жаңа интеллигенцияның алға шығуы
Синьхай төңкерісінен кейінгі онжылдық көрсеткендей, саяси гегемонияға ұмтылыс көбіне орта тап өкілдері арқылы көрінді. Олардың қатарында республикалық мекемелер мен капиталистік фирмаларда қызмет істеген мамандар, оқытушылар мен студенттер, саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктер мүшелері, сондай-ақ әскери адамдар болды.
Шэньши сословиесінің ыдырауы
Көне шэньши сословиесі біртіндеп жойылып, оның орнына жаңа интеллигенция қалыптасты. Империяның құлауы мен емтихан жүйесінің тоқтауы шэньшилердің ресми мәртебесін және негізгі табыс көздерін әлсіретті. Миллиондаған шэньши мен олардың ұрпақтары жаңа әлеуметтік мәртебе мен күнкөріс арналарын іздеуге мәжбүр болды.
Осы әлеуметтік топтың өкілдері жаңа университеттердің аудиторияларын толықтырып, шетелде білім алуға алғаш аттанғандардың қатарынан табылды. Қарқынды өскен милитаристік әскер жүйесіне кіріп, әскери училищелерде оқып, офицерлік шен алған алғашқы буындардың арасында да бұрынғы шэньшилер көп болды.
Нәтижесінде, дәл осы орта тап пен жаңадан қалыптасқан интеллигенция саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдарды құруға белсенді қатысып, елдегі қоғамдық-саяси белсенділіктің негізгі қозғаушы күштерінің біріне айналды.