Құқық құрылымы
Құқықтың қоғамдағы орны және даму логикасы
Адам қоғамы дамыған сайын миллиондаған әлеуметтік қарым-қатынастар қалыптасып, өзгеріп, кейбірі ескіріп отырады. Бұл — объективті, диалектикалық процесс. Осы қозғалысты реттеу мен басқару барысында құқық қоғам өмірінің әр саласына бейімделіп, бірнеше салаларға және жүйелерге бөлінеді.
Құқық — тек нормативтік актілердің жиынтығы емес. Ол қоғамның әр саласында объективті даму барысына сәйкес қалыптасатын көпсалалы, көпжүйелі әлеуметтік құбылыс. Құқық салаларға бөлінумен ғана шектелмей, салалардың өзара байланысын үйлестіріп, қатынастардағы алшақтық пен қайшылықтың тереңдеуіне жол бермеуге тиіс.
Реттеу және жаңарту
Ескірген нормаларды жаңарту, олқылықтарды толықтыру және құқықтық нормаларды қоғамның объективті үдерістеріне сәйкестендіру — құқықтың тұрақты қызметі.
Үйлесім және байланыс
Құқық құрылымы мен жүйелері қоғамдағы салалық дамудың өзара үйлесімді болуын қамтамасыз етуі қажет; байланыс дұрыс болмаса, әлеуметтік дағдарыс қаупі артады.
Құқық жүйелерінің негізгі белгілері
1) Объективті қалыптасу және бірлік
Құқық жүйелері субъективті түрде ойдан жасалмайды. Олар қоғамның объективті-диалектикалық даму процесіне сай қалыптасып, нормативтік актілердің бірлігін және қоғам дамуын реттеу-қадағалау міндетін атқарады. Сондықтан құқық жүйелері өзара тығыз байланыста болады және қоғам дамуына оң әсер етеді.
2) Көпсалалы қатынастарды жалпыға бірдей міндетті нормалармен реттеу
Құқық қоғамдағы көпжүйелі, көпсалалы қарым-қатынастарды реттеп, басқарады. Әр салаға қатысты нормативтік актілер бірігіп, қоғамдық құқық алдындағы ортақ саясат пен мүдде-мақсатты іске асыруға қызмет етеді.
Үш ұғым: құқық құрылымы, құқық жүйесі және құқықтық жүйе
Құқық құрылымы
Құқық құрылымы қоғамдағы нормативтік актілер мазмұнына сай қалыптасады және құқықтық нормалардың қалай іске асатынын, қандай тәсілдер мен әдістер арқылы орындалатынын айқындайды. Оның сапасына мемлекеттік құрылым, саяси-экономикалық жағдай, әлеуметтік және рухани даму деңгейі, демократия мен әділеттілік деңгейі ықпал етеді.
Құқық жүйесі
Құқық жүйесі — құқықтың пайда болуына байланысты оның объективті түрде жүйелерге, салаларға бөліну заңдылықтары. Бұл тақырып құқық теориясындағы ең күрделі әрі өзекті мәселелердің бірі саналады.
Құқықтық жүйе
Құқық теориясында «құқық жүйесі» мен «құқықтық жүйе» — екі бөлек ұғым. Мемлекеттердің құқық құрылымының жалпы логикасы ұқсас болғанымен, құқықтың тарихи қалыптасуы және құқықтық жүйенің дамуы әр елде әртүрлі. Себебі тарихы, ұлттық қалыптасуы, саяси-экономикалық құрылысы бірдей емес. Сондықтан өзге елдердің тәжірибесін зерттеп, пайдалы тұстарын ұлттық құқықтық жүйені жетілдіруге қолдануға болады.
Құқық жүйесінің деңгейлері: нормадан салаға дейін
Құқықтық норма
Ең төменгі деңгей. Норма белгілі бір қатынастың мазмұнын, оны орындау жолдарын, субъектілердің құқықтары мен міндеттерін, жауапкершілігін белгілейді. Көп жағдайда бір қатынасты толық реттеу үшін бірнеше норманы біріктіру қажет болады.
Құқықтық институт
Өзара байланысты нормалардың жиынтығы; ұқсас қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталады. Мысалы, азаматтық құқықта — меншік пен шарттық қатынастар; әкімшілік құқықта — лауазымды тұлғалардың жауапкершілігі мен мемлекеттік органдар қызметінің қағидалары.
Құқықтық бөлім
Құқық саласының бір тарауы шеңберіндегі қатынастарды реттейтін нормалар жиынтығы. Мысалы, азаматтық құқықта авторлық қатынастар; еңбек құқығында еңбекті қорғау және еңбекақы төлеу мәселелері.
Құқық саласы
Қоғамдағы нормативтік актілерді сала-салаға бөлу. Мысалы: конституциялық, әкімшілік, азаматтық, қылмыстық, еңбек, қаржы, отбасы құқықтары.
Жүйенің тұтастығы
Құқық жүйесі өз құрамына жеке норманы, құқықтық институтты, бөлімді және құқық саласын біріктіреді. Бұл тұтастық құқықты зерттеу, қолдану және жетілдіру үшін қажет.
Қазіргі кезеңдегі негізгі құқық салалары
1) Конституциялық (мемлекеттік) құқық
Қоғамдық және мемлекеттік құрылыс, азаматтардың құқықтық жағдайы, мемлекеттік аппаратты құру және оның қызметін реттейді.
2) Әкімшілік құқық
Мемлекеттік басқару саласындағы қатынастарды реттеп, дамытады.
3) Қаржы құқығы
Мемлекеттік қаржы-қаражатқа байланысты қатынастарды басқарады.
4) Жер құқығы
Жер, су, табиғатты пайдалану және экологиялық бағыттағы қатынастарды реттейді.
5) Азаматтық құқық
Мүліктік қатынастарды және азаматтық айналымды реттейтін күрделі сала.
6) Еңбек құқығы
Еңбек қатынастарын реттеп, дамытуға бағытталады.
7) Отбасы (жанұялық) құқық
Ерлі-зайыптылардың және ата-ана мен бала қатынастарының құқықтық негізін реттейді.
8) Азаматтық іс жүргізу (азаматтық-процессуалдық) құқық
Азаматтық, еңбек және отбасы даулары бойынша істерді қарау кезіндегі қатынастарды реттейді.
9) Қылмыстық құқық
Қылмыстық жауаптылық негіздерін және қылмысқа қарсы құқықтық ықпал ету шараларын айқындайды.
10) Қылмыстық іс жүргізу (қылмыстық-процессуалдық) құқық
Тергеу, айыптау және сот талқылауы барысында құқық қорғау органдарының қызметін және рәсімдерін реттейді.
11) Қылмыстық-атқару (еңбекпен түзеу) құқығы
Жазаны орындау, сотталғандарды түзету және қайта әлеуметтендіруге байланысты қатынастарды қамтиды.
12) Халықаралық құқық
Мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жиынтығы.
Діңгек салалар және олардың рөлі
Құқық жүйесі қоғаммен бірге жаңарып отырады: жаңа қатынастар пайда болған сайын оларды реттейтін нормативтік актілер дер кезінде қабылданып, салалар толықтырылады. Бұл үдерісте азаматтық, конституциялық, әкімшілік, қылмыстық және процессуалдық салалар ерекше рөл атқарады — олар қоғамның экономикалық, саяси, әлеуметтік және мәдени негізін қалыптастырып, өзге салалардың дамуына ықпал етеді.
Кешенді салалардың қалыптасуы
Дамыған құқықтық тәжірибеде құқық жүйесінің ішінде кешенді салалар да қалыптаса бастайды. Бұл — объективті дамудың нәтижесі. Мысалы, теңіз құқығы әкімшілік, азаматтық, жер және процессуалдық құқық нормаларымен тоғысып, бірнеше саланың бірлестігі ретінде көрініс береді. Мұндай жаңа салалар өз негіздерінен толық ажырамай, керісінше байланысын күшейте түседі.
Жүйеге және салаға бөлудің себептері мен құқықтық әдістер
Неге бөледі?
- Белгілі бір салаға кіретін қатынастардың мазмұнын және негізгі бағытын нақтылау.
- Осы қатынастарды реттеу мен басқаруда қолданылатын құқықтық тәсілдер мен әдістерді айқындау.
Құқықтық ықпал ету тәсілдері
Құқық нормалары кей жағдайда субъектілерге кең бостандық береді (өз еркімен құқықтық қатынас жасауға мүмкіндік), кей жағдайда міндет жүктейді, ал кей жағдайда нақты тыйымдар мен шектеулер орнатады. Бұл тәсілдер құқықтың барлық салаларында кездеседі және теориямен бірге дамиды.
Материалдық құқық
Қоғамдағы қатынастарды тікелей реттейтін, қорғайтын нормалар. Мысалы: қылмыстық, азаматтық, әкімшілік құқық нормалары.
Процессуалдық құқық
Материалдық құқықты қалай, қашан және қандай тәртіппен қолдану керегін көрсететін нормалар. Мысалы: қылмыстық іс жүргізу және азаматтық іс жүргізу нормалары.
Бұқаралық құқық және жеке тұлға құқығы
Тарихи даму барысында құқық жүйелері азаматтардың, бірлестіктердің, ұжымдардың және мемлекеттің мүдде-мақсаттарын қорғап, дамытып отырады. Бұл мүдделер ірі екі топқа бөлінеді: бұқаралық және жеке тұлғалық.
Бұқаралық құқық
Мемлекет пен қоғам мүдделерін іске асыруға бағытталған қатынастарды реттейді; мемлекеттік билікпен тығыз байланысты және күрделі қоғамдық міндеттерді қамтиды. Бұл топқа көбіне конституциялық, әкімшілік, қаржылық, қылмыстық, процессуалдық және әскери нормалар кіреді.
Жеке тұлға құқығы
Жеке адамдар мен заңды тұлғалардың мүдделерін іске асырып, қорғайды; көбіне жеке қатынастар аясында қолданылады. Бұл топқа азаматтық, еңбек, отбасы, сауда және кәсіпкерлік сипаттағы нормалар жатады.
Жеке меншікпен байланыс
Жеке тұлға құқығы жеке меншікпен тығыз байланысты: жеке меншік институты дамымаса, жеке құқықтың қолданылу аясы да тар болады. Кеңестік кезеңде жеке тұлға құқығы шектеулі болды; ал нарықтық қатынастар орныққан сайын меншік түрлері көбейіп, жеке құқықты жан-жақты дамытуға мүмкіндік туды.