Қалмақтың хонтайшысына Қазыбектің елші болып баруы ақиқат
Шешендік өнер: қоғамның тынысын сақтаған рухани тетік
Шешендік өнер — қазақ қоғамындағы бейбіт тіршіліктің тамыршысы. Бұл туралы А. Байтұрсынұлы әділ билердің қолындағы билікті «қазақтың неше түрлі дертіне дауа болатын жақсы дәрі» деп бағалаған. Қазақ тілінің халықтық тіл болып орнығуына, ауыз әдебиетінің өркендеуіне үлес қосқан өнер иелері екі арнаға ұласады: ақындар және шешендер.
Қызметі
Даулы мәселені бейбіт жолмен шешу, ел ішінде әділет орнату, ынтымақ пен тәртіпті сақтау.
Өлшемі
Көп сөйлеу емес — аз сөзге көп мағына сыйғызу, ойды жүйелі әрі дәл жеткізу.
Қаз дауысты Қазыбек би: елшілік пен әділ биліктің үлгісі
Қазақ пен қалмақ арасындағы шапқыншылық жылдарында Қаз дауысты Қазыбек би батыл елші, парасатты мәмлегер ретінде танылды. Аңызға сүйенсек, ол 13 жасында Тайкелтір би бастаған елшілер құрамында қалмақ ханы Қоңтажыға барып, батылдығымен де, сөзге шешендігімен де дараланған. Қазыбектің табандылығы мен тапқырлығының арқасында қазақ елшілері теңдікке жетіп, тұтқын адамдарын, айдап әкеткен малын қайтарып алған дейді.
Сол сапардан кейін оған «Қаз дауысты» деген лақап ат таңылғаны айтылады. Бұл елшілік еңбегін Шоқан Уәлиханов та ілтипатпен атап өтеді.
Би атағы қалай берілген?
Ш. Уәлихановтың пайымдауынша, би атағы сайлау арқылы да, үкімет бекітуі арқылы да берілмеген. Салт-ғұрыпқа жетік әрі тілге шешен адам ғана бұл атаққа өз еңбегімен жеткен. Би болам деген кісі заң ісіне жүйріктігін және шешендік қабілетін халық алдында сан мәрте дәлелдеуге тиіс болған. Осы сыннан Қазыбек би де талай рет өтіп, «қара қылды қақ жарған» әділ билігімен танылған.
Тұспал сөз және мәмілеге келудің мәдениеті
Қазақ шешендері ойды тіке айтумен қатар, астарлап, тұспалдап жеткізуді де шебер қолданған. Мұндай «шешендік жұмбақ» әзіл үшін ғана емес, мемлекеттік маңызы бар келелі істерді шешуде де қызмет еткен.
Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің тұспалмен шешкен дауы
Елші тағдыры таразыға түскен сәт
Төле би:
— Мына көлдің алар ма еді қазын атып…
Әйтеке би:
— Оғың шығын болмасын жазым атып…
Қазыбек би:
— Құтылмастай пәлеге қап жүрмейік, Қаз екен деп перінің қызын атып…
Осы тұспалмен түйін жасалып, «елшіге тимей, еліне қайыру керек» деген тоқтамға келгені айтылады. Түйінді сөздің күші — қақтығысты ушықтырмай, әділ шешімге бастап әкелуінде.
Өсиет пен көрегендік: көрші елдермен татулық ұстанымы
Халық шежіресінде Қазыбек би қайтыс болғанда қызы Маңқанның жоқтауы сақталған. Онда елге бағытталған өнеге-өсиет, көрші жұртпен тату болу, әсіресе орыс елімен жауласпау туралы ойлар айтылады.
Өсиет қылдың Қазаққа:
«Сарыарқа деп қонысың.
Қалмақ, сартпен жауласпа,
Болмасын дедің жұмысың.
…
Орыспенен жауласпа,
Есінде болсын бұл ісім»
Тарихи дерек не дейді?
Жазба деректер де Қазыбектің Ресеймен қатынасқа қатысты байыпты ұстанымын растайды. 1763 жылғы 11 наурыздағы рапортта Сібір әкімшілігінің Орта жүздегі жағдайға байланысты Қазыбек биге адам жіберіп шақыртқаны, қыстың қаттылығына байланысты Қазыбектің өзі бара алмай, орнына баласы Сырымбет пен інісі Отарбай бастаған адамдарды жібергені, ант алу рәсімі өткендігі айтылады. Сол баяндамада Қазыбектің Ресейге ниеті түзу екені де көрсетіледі.
Мақсат
Елді сыртқы қысымнан қорғаудың тірегін күшейту.
Ұстаным
Қытай ықпалына ауып кетпеуге күш салу.
Өтініш
Шабуыл төнсе, Ресей әскері тарапынан қорған болуын сұрау.
Бұл деректерден шығатын қорытынды — Қазыбек Келдібекұлы көрші қалмақ, өзбек және орыс жұрттарымен тату көршілікке үндеп, елдің қауіпсіздігі мен тұтастығын ойлаған көреген мемлекет қайраткері болған.
Шешендік жауап: алғырлық пен логиканың сын сағаты
Қазыбек бидің шешендігі тек дау үстінде емес, қатарлас билермен сөз қағыстыруда да жарқырай көрінеді. Қазақ шешендік толғауларындағы сұрақ-жауап үлгісі — халықтың өмір заңын тануға ұмтылған ойлау мәдениетінің белгісі.
Төле бидің «он түрлі жұмбағы»
Төле би тоқсан жасқа келгенінде Қазыбек сәлем бере барған сәтте: «сендерге айтар он түрлі жұмбағым бар» дейді де, «бір, екі, үш… он» деп санамалап тоқтайды. Сонда Қазыбек әр санға мағына жүктеп, ой түйеді:
- Бір — бірлігі кеткен ел жаман.
- Екі — егесіп өткен ер жаман.
- Үш — үш бұтақты шідерден шошынған ат жаман.
- Төрт — төсектен безген жас жаман.
- Бес — белсеніп шыққан жау жаман.
- Алты — асқынып кеткен дерт жаман.
- Жеті — жас келіншек жесір қалса, сол жаман.
- Сегіз — серпілмеген қайғы жаман.
- Тоғыз — торқалы тойда, топырақты өлімде бас көрсетпесе, сол жаман.
- Он — оңалмас кәрілікке дауа жоқ.
Бұл үлгі — нағыз шешеннің тапқырлығы мен ойды логикалық қиыстыру шеберлігін танытатын классикалық «шешендік жауап».
Шешендік дау: құқық пен көркемдіктің тоғысқан жері
Қазақ қоғамында даулы мәселені шешуге арналған шешендік сөздердің ең салмақты арнасы — шешендік дау. Дәстүрлі түрде ол мазмұнына қарай жер дауы, жесір дауы, құн дауы, мал дауы, ар дауы деп бөлінеді. Құрылымы көбіне кіріспе, кеңес, билік (кесім) бөлімдерінен тұрады.
Қоғамдық қызметі
Тыныштық пен тәртіпті сақтау, мәмілегерлік пен татугершілікке жол ашу.
Ауқымы
Тек ішкі дау емес, көршілес елдермен арадағы халықаралық тартыстарда да қолданылған.
Қалмақ ханына айтылған сөздің мәні
Сен темір де, мен көмір,
Еріткелі келгенмін.
Екі еліктің баласын,
Теліткелі келгенмін.
Егесетін ер шықса,
Иілткелі келгенмін.
Тұтқыр сары желіммін,
Жабысқалы келгенмін…
Мұндағы бейнелі ой шешендік даудың мәмілегерлік қуатын айқын көрсетеді: қарсыласын қаймықтырып қана қоймай, келісімге жетелейтін сөздік ықпал жасайды.
Көркемдік қуат: метафора, метонимия және шендестіру
Шешендік сөздерде ойды ықшам әрі әсерлі жеткізу үшін метафора мен метонимия жиі қолданылады. Ал мәтін ішіндегі салыстыру-қарама-қарсы қою арқылы жасалатын шендестіру тәсілі сөздің өткірлігін арттырады.
Түйін
Қазыбек бидің сөзінде «мен» бейнесі бірде көрікке, бірде құмайға, бірде арыстанға ауысып отырады. Бұл ауысым әр жол сайын сөз қуатын үдетіп, тұтас халықтың күш-қуатын жинақталған бейнеге айналдырады. Қарсы тарап та осал емес: «темір», «жүйрік аң», «қабылан» секілді бейнелер беріледі. Екі әлемнің бетпе-бет қойылуы — сөздің саяси салмағын өсіретін көркемдік тетік.
Билер арасындағы сөз сайысы
Аңыз-әңгімелерде Бертіс би мен Қазыбек би арасындағы түсініспеушілік те айтылады. Онда Қазыбек абыройдың қолдан жасалмайтынын, оны халық беретінін атап, жас болса да ақылы мен қызметі елге жараса, ержеткендік сол екенін дәлелдейді. Мұндай жауаптар шешеннің мінезін де, қоғам алдындағы жауапкершілігін де көрсетеді.
Дәуір салмағы және тарихи таңдау
XVIII ғасыр қазақ халқы үшін аса ауыр кезең болды: шығыстан Жоңғар, батыстан қалмақ, түстіктен Қоқан қысымы күшейіп, ел босқыншылыққа, жұт пен дертке ұшырады. Осындай «Ақтабан шұбырынды» тұсында дағдарыстан шығар жол іздеу — ел бастаған тұлғалар үшін тарихи міндетке айналды. Көп көзқарас Ресеймен жауласпай, күшті мемлекетпен одақтасу арқылы қауіпсіздікке арқа сүйеуді тиімді жол санады.
Шешеннің қоғамдық міндеті туралы
Ежелгі Афинаның саяси қайраткері Демосфен шешеннің парызын «уақиғаны әуел бастан көре білу, оның салдарын аңғару және өзгелерге ескерту; ал қоғамдағы бейқамдық, кертартпалық, бақкүндестік сияқты кемшіліктерді азайтып, азаматтарды келісім мен борышқа жұмылдыру» деп сипаттайды. Бұл өлшем Қазыбек бидің мемлекетшіл әрекетімен сабақтасып жатыр.
Мұндай деректердің ғылыми мәні зор: олар бүгінгі халықтар достығының тарихи тамырларын түсінуге, кейінгі ағартушылардың (Ы. Алтынсарин, Ш. Уәлиханов, А. Құнанбайұлы) прогрестік идеяларының бастау көздерін пайымдауға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Тәуелсіздік тарихи тұлғалардың мұрасына жаңаша қарап, бұрын біржақты бағаланған кезеңдердің шындығын таразылауға жол ашты. Қаз дауысты Қазыбек би — ұлттық сана мен тілдің, рух пен арман-мұраттың қуатын шешендік сөзімен де, мәмілегерлік ісімен де танытқан ірі мемлекет қайраткері.
Ол аумалы-төкпелі заманда өмір сүріп, жан-жағынан анталаған алпауыт күштер арасындағы тепе-теңдікті сақтау қажет болған шақта ел мүддесіне қызмет етті. Қазақ қоғамын ішкі қайшылықтардан сауықтыру мақсатында Тәуке хан тұсында билер институты күшейіп, Төле, Әйтеке және Қазыбек билер «Жеті жарғы» секілді құқықтық жүйені орнықтыруға атсалысты. Соғыс пен бітім, ішкі саясат пен сыртқы мәміле, жер мен ел дауы секілді түйткілдерде шешен сөз — ең қажет қоғамдық құралдардың бірі болды.
Соңғы ой
Қазыбек би атымен жеткен шешендік сөздердің бәрін дәлме-дәл бастапқы қалпы деп тану қиын. Дегенмен ұрпақ жадында сақталып, өңделіп, халықтық мұраға айналған бұл сөздер қазақтың дәстүрлі шешендік өнерін танытатын аса құнды рухани қазына болып қала береді.