Облыс өнеркәсібін нарықтық экономикаға бейімдеу және оны ілгері дамыту
Тарихи-экономикалық шолу
Тәуелсіздік жылдарының алғашқы кезеңіндегі облыс экономикасының беталысы
Тәуелсіздік басындағы экономикалық мұра және алғашқы соққы
Ел тәуелсіздік алған сәтте бізге іс жүзінде жантәсілім хәлдегі экономиканың сынығы ғана тиді. Соның өзін игеру мен зерделеу қажет болды, өйткені республика бұған дейін өз әлеуетін дербес басқарып көрмеген еді.
Кеңес Одағынан әлемдік қалыптарға сай келмейтін кәсіпорындар мен жабдықтары бар өнеркәсіп, сондай-ақ жағдайы жайсыз ауылдары мен селолары бар экстенсивті ауыл шаруашылығы мұра болып қалды. Жаңа экономикалық қатынастар бұрынғы басқару жүйесі мен материалдық-техникалық қамту құрылымдарының толық жойылмауымен қатар жүрді. Нәтижесінде халық шаруашылығының барлық салаларында өндірістің құлдырауы күшейді.
Назар аударатын тұс
Өтпелі кезеңде «жаңа қатынастар» мен «ескі басқару тетіктері» қатар өмір сүріп, өндірістегі төмендеуді үдетті.
1992 жыл: өндірістің қысқаруы және салалық құлдырау
Облыс бойынша өндіріс көлемі 1991 жылмен салыстырғанда 1992 жылы 18,8%-ға қысқарып, 16 651 млн сом болды. Соның салдарынан 3 754,2 млн сом көлеміндегі өнім алынбай қалды.
Ең қатты құлдыраған бағыттар
- Машина жасау −23%
- Тамақ өнеркәсібі −28%
- Қорғаныс өнеркәсібі кәсіпорындары айтарлықтай төмендеу
Кәсіпорындар деңгейі
1991 жылғы өндіріс деңгейіне 41 кәсіпорын, яғни кәсіпорындардың 65%-ы жете алған жоқ.
Сұраныс факторына тән көрініс
Машина жасау зауыттарының қоймаларында өтпей қалған, сұранысы күрт төмендеген өнімдердің жиналып қалуы өндірісті тұралатып, дағдарысты тереңдетті.
Жеке кәсіпорындардағы төмендеу
Өндіріс көлемінің ең үлкен төмендеуі мына кәсіпорындарда байқалды: ет комбинатында (−27,4%), «Уральскреммаш» өндірістік бірлестігінде (−42,9%), арақ-шарап зауытында (−33%), Орал нан өнімдері комбинатында (−33,5%), Ақсай құрамажем зауытында (−32,6%), балық комбинатында (−54,4%).
Әлеуметтік салдар
Өнеркәсіп кәсіпорындарынан жұмысшылар мен қызметкерлердің кету үдерісі күшейді: 1991 жылғы 30 435 адамнан 1992 жылдың аяғында өнеркәсіптік-өндірістік персонал 29 102 адамға дейін төмендеді (95%).
Тұтыну тауарлары: қысқарған өндіріс
Халық тұтынатын тауарлар өндірісі 20,7%-ға қысқарып, 8,7 млрд сом болды. 1992 жылдың қаңтар—желтоқсан кезеңінде азық-түлік тауарлары өндірісі 7,6 млрд сом, ал өзге тауарлар 2 755 млн сом көлемінде өндірілді.
Өтпелі кезеңнің сабағы: реформаның құны мен уақыты
Республика және жекелей алғанда облыс үшін күрделі әрі ауыр болған өтпелі кезеңнің алғашқы үш жылы жүріп жатқан процестердің мәнін түсініп, олардың даму барысын талдауға мүмкіндік берді. Бұл тәжірибе кез келген реформаның ауыртпалықтар мен қиындықтар арқылы жүзеге асатынын көрсетті. Реформалау кезеңі ұзаққа созылған сайын, оның әлеуметтік бағасы да соғұрлым жоғары болатыны айқындалды.
Ұлттық валюта және жаңа экономикалық тәртіп
Президент атап өткендей, еліміздегі экономикалық саясат пен реформалау ісі шын мәнінде өз ұлттық валютамыз — теңгені айналымға енгізуден басталды.
Жүргізілген реформа бұрынғы орталықтандырылған тотальды жоспарлау мен мемлекет тарапынан толық бақылау әдісінен бас тартып, мемлекет пен экономика арасындағы өркениетті байланыс түрлеріне көшуді көздеді: парламент тиісті заң актілерін қабылдайды, ал өндірушінің табысы бұрынғыдай мемлекеттік жоспарлау комитеті немесе министрлік нұсқауына емес, өз іскерлігіне және шаруашылық жүргізе білуіне тәуелді болады.
Ауыл шаруашылығы: нарыққа бейімделудің күрделі түйіндері
Нарық жағдайындағы ауыл шаруашылығының ахуалы көпшілікті алаңдатты. Ауыл шаруашылығы экономикасын реформалауда белгілі бір нәтижелер болғанымен, айтарлықтай табыс байқалмады. Агросектордың қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдайы аграршы ғалымдарды да қатты толғандырды. Нарықтық экономикаға көшу қарсаңында осындай көкейкесті мәселелер күн тәртібінде тұрды.
Екі ықтимал бағыт
- Экономикада қалыптасқан үрдісті сол күйі қалдыру: үнемі интеграциядан тыс қалып, әлемдік нарықтың сыртқы бақылауында болатын шеткері аймаққа айналу.
- Ең заманауи әрі ұтымды технологиялар негізінде ғылыми-техникалық әлеуетті жедел қалпына келтіру және дамыту; ұлғаймалы өндіріс пен инвестициялау арқылы экономиканы алға бастыру.
Қазақстан екінші жолды таңдады: ұзақ мерзімді серпінді өркендеу әлеуетіне ие, бәсекеге қабілетті және тиімді қазақстандық үлгі қалыптастыру көзделді. Бұл елдің тұтастығы мен қауіпсіздігін сақтай отырып, стратегиялық міндеттерді шешуге мүмкіндік берді.
1994 жыл: үмітті қайта есептеу және реформаны тереңдету қажеттілігі
1994 жылы облыс өнеркәсіп өндірісінің көлемі 1993 жылмен салыстырғанда 36%-ға қысқарды, ал қаржыландырудың барлық көздері бойынша күрделі қаржы көлемі 69%-ға төмендеді.
Бұл жыл «тез экономикалық гүлдену» туралы қиялдан бас тартып, кезек күттірмейтін шараларды іске асыру мен экономикалық реформаларды тереңдету бағдарламаларына қойылатын талапты қатаңдатты.
Облыс өнеркәсібін нарыққа бейімдеу: меншік қатынастары және жекешелендіру
Нарықтық қатынастарға көшудің облыстық тұжырымдамасы меншіктің жаңа қатынастарын айқындады. 1990 жылы Қазақстанның халық шаруашылығында экономикалық дағдарыстың күшеюі — өндірістің құлдырауы, тұтыну нарығының тұрақсыздануы және бюджет тапшылығы — облыстарда мемлекеттік мүлік комитеттерін құруға түрткі болды.
Мемлекеттік меншікті қайта құру облыс әкімшілігі басшысы 1992 жылғы 5 наурызда бекіткен республикалық және коммуналдық меншіктегі объектілерді мемлекет меншігінен алу және жекешелендіру бағдарламасы бойынша жүргізілді. Мемлекеттен алу кәсіпорындарды акционерлік, ұжымдық және басқа да меншік түрлеріне беру арқылы жүзеге асты.
Меншік құрылымының беталысы
Облыс өнеркәсібінде меншіктің негізгі түрі бұрынғыша мемлекеттік болып қала берді. Арендалық меншік түріне өнеркәсіп кәсіпорындарының шамамен 5%-ы көшті.
1996 жылғы көрсеткіш (1 қаңтар)
Облыста 130 объект жекешелендірілді: 29 сауда, 16 қоғамдық тамақтандыру, 22 тұрмыстық қызмет, 16 өнеркәсіп, 16 құрылыс, 1 транспорт, 22 ауылшаруашылық, 1 коммуналдық шаруашылық және 8 өзге сала объектісі.
Жекешелендірудің қаржылық нәтижесі
1991
Объект: 17
Сома: 9,8 млн
1992
Объект: 130
Сома: 374,6 млн
Бюджетке түсім (1992)
Барлығы: 159,0 млн
Республикалық: 132,2 млн
Жергілікті: 26,8 млн
Мемлекеттік меншікті өзгертудің негізгі формасы кәсіпорындарды ұжымдық меншікке сатып алу болды.
Түйін
Өтпелі кезең өндірістің құлдырауын, сұраныс дағдарысын және кадрлық шығынды айқын көрсетті.
Сабақ
Реформаның ұзақтығы артқан сайын әлеуметтік құны да өседі.
Қозғаушы қадам
Теңгенің енгізілуі нарықтық институттарға өтудің нақты межесін белгіледі.
Бағыт
Жаңғырудың өзегі — технология, инвестиция және тиімді меншік қатынастары.