Қаржылық талдау
Талдаудың маңызы: кәсіпорын қызметін бағалаудың қорытынды кезеңі
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігі мен қызметінің тиімділігін бағалау және талдау — қаржылық талдаудың қорытынды кезеңі. Талдау дегеніміз — құбылысты бөліп қарастыру, оны элементтерге жіктеп, құрамдас бөліктерінің өзара байланысын түсіндіру.
Талдаудың негізгі түрлері
- Қаржылық талдау — есептілік деректері негізінде кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалау.
- Басқару талдауы — жоспарлау, бақылау және ішкі шешім қабылдауға арналған терең талдау.
Неге талдау маңызды?
Қаржылық талдау кәсіпорынның даму бағытын бақылауға, шаруашылық қызметіне кешенді баға беруге және басқарушылық шешімдерді өндірістік-кәсіпкерлік қызметпен байланыстыруға мүмкіндік береді. Ол “қаржы ресурстары осы уақытқа дейін қаншалықты тиімді басқарылды?” деген сұраққа жауап береді.
Қаржылық тұрақтылықтың тепе-теңдігі
Қаржы ресурстарының нарық талаптарына сай болуы және кәсіпорын дамуының қажеттіліктерін қамтамасыз ете алуы аса маңызды. Қаржылық тұрақтылықтың жеткіліксіздігі төлем қабілетсіздікке және даму үшін қаражаттың жетіспеуіне әкелуі мүмкін. Ал қаржы ресурстарының шамадан тыс көп болуы керісінше — артық қорлар мен резервтерді ұстап тұру арқылы шығындарды өсіріп, дамуды тежейді.
Қаржылық жағдайды талдаудың мақсаттары
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорындардың қаржылық жағдайын талдаудың негізгі мақсаттары төмендегідей:
- Қаржылық жағдайды бағалау және есепті кезеңдегі өзгерістерін анықтау
- Активтер мен оларды қалыптастыру көздерінің сәйкестігін және пайдалану тиімділігін зерттеу
- Айналым капиталының көлемін, оның өзгерісін және қысқа мерзімді міндеттемелермен арақатынасын талдау
- Есеп айырысу және несие тәртібінің сақталуын тексеру
- Активтер мен міндеттемелердің құрылымын зерттеу
- Қысқа мерзімді активтердің айналымын, оның ішінде дебиторлық берешек пен қорлардың қозғалысын талдау
- Баланстың өтімділігін, қаржылық тұрақтылық пен төлем қабілеттілігінің көрсеткіштерін анықтау
- Табыстылықты бағалау және табыс көрсеткіштеріне әсер етуші факторларды есептеу
- Іскерлік белсенділікті анықтау
- Қаржылық жағдайдың тұрақтылығын қысқа және ұзақ мерзімге болжау, қаржылық стратегияны айқындау
Қаржылық қызметтің мазмұны және өндіріс–сатумен байланысы
Қаржылық жағдайды талдау — кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдаудың қорытындылаушы кезеңі. Қаржылық қызмет дегеніміз — нәтижесінде меншікті және тартылған капиталдың көлемі мен құрамына өзгеріс әкелетін қызмет. Ол қаржы ресурстарының тұрақты түсуіне және тиімді пайдаланылуына, есеп пен несие тәртібін сақтауға, меншікті және қарыз қаражаттарының арақатынасын оңтайландыруға бағытталуы тиіс.
Кәсіпорынның қаржылық және өндірістік-сату жақтары арасында тығыз байланыс бар: қаржылық нәтижелер көп жағдайда өндіріс пен сатудың көрсеткіштері арқылы айқындалады.
Қаржылық талдау мен басқару талдауы: негізгі айырмашылықтар
| Белгілері | Қаржылық талдау | Басқару талдауы |
|---|---|---|
| Пайдаланушылар | Салық органдары, сатып алушылар, жеткізушілер, аудиторлар, банктер, сақтандыру ұйымдары, зейнетақы қорлары | Қаржылық менеджерлер, кәсіпорынның құрылымдық бөлімшелері |
| Ақпарат көздері |
Нысан 1 — Баланс; Нысан 2 — Қаржылық нәтижелер туралы есеп; Нысан 3 — Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп |
Жоспарлы-есептік нормативтер және басқару есебінің деректері |
| Өлшем бірлігі | Ақшалай | Ақшалай, натуралдық, еңбек |
| Есеп беру мерзімі | Жыл, тоқсан | Қажеттілікке қарай |
| Ақпаратқа қол жеткізу | Есептілік жарияланады | Коммерциялық құпия |
Қаржылық тұрақтылықтан басталатын талдау бағыты
Талдау жасау үшін ақпараттық көз ретінде тоқсандық және жылдық бухгалтерлік есептілік негіз болады. Қаржылық жағдайды талдауды, әдетте, қаржылық тұрақтылықты бағалаудан бастаған жөн. Ол келесі бағыттарды қамтиды:
- Кәсіпорын активтерінің құрамы мен құрылымындағы өзгерістерді талдау
- Қаржылық тұрақтылықтың нақты және салыстырмалы көрсеткіштерін талдау
- Баланстың өтімділігін талдау
- Төлем қабілеттілігі мен несие қабілеттілігін талдау
Активтердің құрамы мен құрылымын талдау
Баланс активтерінің құрамы мен құрылымындағы өзгерістерді талдау кәсіпорын мүлкінің жалпы көлемі бойынша да, жекелеген түрлері бойынша да нақты және салыстырмалы өсім немесе төмендеу мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді. Талдау барысында активтердің нақты қолда бары, құрамы, құрылымы және өзгеріс динамикасы зерттеледі.
Өсу динамикасын түсіндіру: инфляция факторын ескеру
Активтердің өсуі, әдетте, кәсіпорын дамуының әлеуетін және жұмыстың оң нәтижесін көрсетеді. Дегенмен мүлік құнының өсу себептерін талдағанда инфляция әсерін ескеру қажет: ол баланстағы номиналды көрсеткіштердің нақты көрсеткіштерден айтарлықтай ауытқуына әкелуі мүмкін.
Отандық тәжірибеде инфляцияны есепке алу көбіне негізгі құралдардың баланстық құнын қалыптастыру барысында жүргізіледі. Ал өндірістік қорлар, дайын өнім және тауарлар жүйелі түрде қайта бағаланбайтындықтан, олардың құнының өсуіне инфляциялық фактор ықпал етуі ықтимал.
Қысқа мерзімді активтер: құрамы, құрылымы және айналымдылық
| № | Көрсеткіштер | 2005 (сома) | 2005 (%) | 2006 (сома) | 2006 (%) | Ауытқу (сома) | Ауытқу (п.п.) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Қысқа мерзімді активтердің барлығы | 14 209 519 | 100,0 | 1 195 433 | 100,0 | -13 014 086 | — |
| 2 | Ақша қаражаттары | 28 343 | 0,2 | 75 820 | 6,4 | 47 477 | +6,2 |
| 3 | Дебиторлық берешек | 13 886 833 | 97,7 | 863 282 | 72,2 | -13 023 551 | -25,5 |
| 4 | Қорлар | 294 342 | 2,1 | 256 332 | 21,4 | -38 010 | +19,3 |
Негізгі қорытындылар
- Ақша қаражаттарының үлесі 0,2%-дан 6,4%-ға өсті.
- Дебиторлық берешек үлесі 97,7%-дан 72,2%-ға төмендеді.
- Қорлардың үлесі 2,1%-дан 21,4%-ға артты.
Іске тартылу (мобильділік) коэффициентінің мағынасы
Қысқа мерзімді активтердің кәсіпорын мүлкіндегі үлесін анықтау маңызды. Бұл үлес “активтердің іске тартылу (мобильді) коэффициенті” арқылы сипатталады. Коэффициенттің өсуі қарыздарды өтеуге арналған қаражат үлесінің артқанын көрсетеді: мәні ұлғайған сайын кәсіпорынның үздіксіз жұмыс істеу және кредиторлармен есеп айырысу мүмкіндігі де күшейеді.
Қаржы тұрғысынан мұндай өсім актив құрылымындағы жағымды өзгеріс саналады: мүлік анағұрлым мобильді болып, айналымдылық жылдамдығы және пайдалану тиімділігі артуы ықтимал.
Мобильді және иммобильді қаражаттардың арақатынасы
Активтерді тартудың тиімділігін сипаттайтын маңызды көрсеткіштердің бірі — мобильді және иммобильді қаражаттардың арақатынасы. Мобильді қаражаттардың азаюы және айналым қаражаттарының мобильділік коэффициентінің тез төмендеуі төлем қабілеттілігінің нашарлауын көрсетуі мүмкін.
Дегенмен нарық жағдайында айналым қаражатының төмен мобильділігі әрқашан теріс бағаланбайды. Есеп айырысу шотындағы қаражат қалдығының аз болуы (немесе уақытша болмауы) кәсіпорынның міндетті түрде төлем қабілетсіз екенін білдірмейді.
Ал қорлардың шамадан тыс жиналуы және дебиторлық берешектің, әсіресе оның елеулі бөлігінің, ірі көлемі айналымдылықты баяулатып, қаржылық жағдайға кері әсер етуі ықтимал.
Ұзақ мерзімді активтер: құрамы мен құрылымы
| № | Көрсеткіштер | 2005 (сома) | 2005 (%) | 2006 (сома) | 2006 (%) | Ауытқу (сома) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Ұзақ мерзімді активтердің барлығы | 4 225 290 | 100,0 | 4 168 794 | 100,0 | -56 496 |
| 2 | Материалдық емес активтер | 109 | 0,1 | 31 | 0,1 | -78 |
| 3 | Негізгі құралдар | 4 225 181 | 99,9 | 4 168 763 | 99,9 | -56 418 |
Түсіндірме
Кесте деректеріне сәйкес есепті кезеңде ұзақ мерзімді активтер 56 496 мың теңгеге төмендеді. Бұл өзгеріске негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің азаюы әсер етті.
Ұзақ мерзімді активтер құрылымында негізгі құралдардың үлесі өте жоғары: 2005 жылы 4 225 181 мың теңге (99,9%), ал 2006 жылдың соңында 4 168 763 мың теңге болып, 56 418 мың теңгеге төмендеді.