Монголдардың Қытайды жаулап алуы туралы қазақша реферат

ХІІ–ХІІІ ғасырлардағы Қытайдың саяси ахуалы

ХІІ ғасырда қазіргі Қытай аумағында төрт ірі саяси құрылым қатар өмір сүрді: солтүстікте чжурчжэнь билеген Цзинь империясы, солтүстік-батыста танғұттардың Батыстық Ся мемлекеті, оңтүстікте Оңтүстік Сун империясы және Юньнань өңіріндегі Наньчжао (Дали) мемлекеті.

Мұндай бытыраңқылықтың қалыптасуы қытай жерлеріне әр кезеңде енген көшпелі тайпалардың ықпалымен байланысты болды. ХІІІ ғасырдың басында монғол шапқыншылығы қаупі күшейген тұста, біртұтас Қытай мемлекеті іс жүзінде жоқ еді: әрбір мемлекет ішкі қайшылықтардан әлсіреп, тәуелсіздігін сақтап қалуға қабілеті төмендеді.

Монғол тайпалары және қоғамның өзгеруі

Қытайдың солтүстік шекарасына жақын өңірлерде әртүрлі көшпелі тайпалар өмір сүрді: татарлар, тайчжиттер, керейттер, наймандар, меркіттер және монғолдар. Олар ХІІ ғасырдың ортасы мен ХІІІ ғасырдың басында қазіргі Моңғолия аумағында, Хэйлунцзян өзенінің жоғары ағысында және Байқал маңындағы далаларда көшіп-қонып жүрді.

Монғол қоғамының дамуы көбіне Қытаймен экономикалық және мәдени байланыстарға сүйенді. Сол арқылы монғол даласына темір өңдеу ісі, қару-жарақ жасауға қажетті ұсталық тәжірибе және қытай шеберлерінің технологиялық ықпалы тарады.

Уақыт өте көшпелі қоғамда елеулі өзгерістер байқалды. Рулық қауым дәстүрі қатал сақталғанымен, ХІІ ғасырдың соңынан бастап мүліктік теңсіздік күшейді. Монғолдар көбіне айыл деп аталатын, қандас туыстық байланысы бар шағын отбасылық топтармен бірге көшті. Рулардың ыдырауы мен ұзаққа созылған билік үшін күрес нәтижесінде тайпалық одақтар қалыптаса бастады.

Темучиннің көтерілуі және Шыңғыс ханның жариялануы

Ру басшыларының арасында әсіресе Борджигин руынан шыққан Есугей-батырдың беделі артты. Ол қазіргі Ұлан-Батордан шығысқа және солтүстікке дейінгі далалық аймақта көшіп-қонып, ықпалды ру-тайпалық одаққа жетекшілік етті.

Есугей-батырдың мұрагері — оның ұлы Темучин. Әкесінен қалған әскери қабілет пен саяси ерік-жігердің арқасында Темучин біртіндеп батыста Алтай жотасына дейінгі, шығыста Хэйлунцзянның бастауына дейінгі аумақтарды бағындырып, қазіргі Моңғолияның басым бөлігін біріктірді. 1203 жылы ол Джамуха мен Ван хан сияқты саяси қарсыластарын жеңіп, үстемдігін нығайтты.

Қытайға бағытталған жорықтардың басталуы

Баспалушылық соғыс 1209 жылы монғолдардың Батыстық Ся мемлекетіне басып кіруімен басталды. Танғұттар Шыңғыс ханға тәуелділікті мойындап қана қоймай, чжурчжэнь билігіндегі Цзинь империясына қарсы күресте монғолдарға қосылуға мәжбүр болды.

Осы жағдайларда оңтүстіктегі билік те саяси ұстанымын қайта қарастырды: ол чжурчжэньдерге алым-салық төлеуді тоқтатып, Шыңғыс ханмен келісімге келді. Осы кезеңнен бастап монғолдар Солтүстік Қытайда өз ықпалын белсенді түрде күшейтті.

Цзинь империясының әлсіреуі және 1215 жылғы Пекин

ХІІ ғасырдың соңы мен ХІІІ ғасырдың басында Цзинь империясында ішкі өзгерістер күшейді: чжурчжэньдердің бір бөлігі отырықшы өмір салтына көшіп, егіншілікпен айналыса бастады. Бұл үдеріс этникалық және әлеуметтік жіктелуді тереңдетіп, ішкі қайшылықтарды ушықтырды.

Бұрынғы әскери бірлік пен ұзақ соғысқа төтеп беру қабілетінің төмендеуі — Цзиньнің монғолдармен қақтығыста жеңілуіне әсер еткен маңызды себептердің бірі болды.

1215 жылы Шыңғыс хан ұзақ қоршаудан кейін Пекинді (сол кезеңдегі астана орталықтарының бірі) алды. Оның қолбасшылары Шаньдунға қарай жорық жасап, әскердің бір бөлігі солтүстік-шығыс бағытта Кореяға қарай жылжыды. Алайда негізгі күштер 1218 жылы Батысқа жорық бастау үшін кері қайтты.

Батыстық Сяның бағындырылуы және Шыңғыс ханның қайтыс болуы

1218 жылы монғолдар бұрын Батыстағы Ляо иеліктері болған аумақтарды бағындырғаннан кейін, Орта Азиядағы Хорезм мемлекетінің шекарасына жақындады. Сонымен қатар Шыңғыс хан Батыстық Сяға қысымды қайта күшейтті: 1217 жылы тағы бір шабуыл жасалып, сегіз жыл өткен соң танғұттарға қарсы шешуші жорық басталды.

Батыстық Сяны монғолдардың жаулап алуы 1227 жылы аяқталды. Бұл соғыс аса қатал сипат алып, танғұт халқы ауыр қырғынға ұшырады. Осы жорықтан елге қайту жолында Шыңғыс хан қайтыс болды.