Қожа Ахмет Ясауи жылы

Рухани ынтымақтастық және тарихи сабақтастық

Қазақ–түрік мәдени байланыстары жүйесінде рухани ынтымақтастық, адами құндылықтар және діни-мұсылмандық дәстүрлерді қалпына келтіру айрықша орын алады. Кеңестік дәуірде Қазақстанның діни қауымы бүкіл КСРО кеңістігіндегі республикалар сияқты әсіре атеистік саясаттың қысымын бастан өткерді. Соның салдарынан халықтың рухани әлеміне, дінге қатысты мәдени құндылықтарды бағалау мен пайдалануда қателіктер мен заңсыздықтарға жол берілді.

Ислам, ұлттық сәйкестілік және зайырлылық

Түркі халықтарының басым бөлігі ислам дінін қатаң ұстанбауы мүмкін, алайда ұлттық сәйкестілігіне байланысты өзін мұсылман ретінде танитындары аз емес. Қазақстанда да ислам көпшіліктің діні ретінде қабылданады: халықтың едәуір бөлігі өзін мұсылман санайды. Ғасырлар бойы ислам қазақ халқының менталитеті мен мәдениетінің қалыптасуына ықпал етіп келді.

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының бұрынғы бас мүфтиі Ә. Дербісалиев исламды қоғам дамуының табиғи барысына сәйкес келетін, жалпыадамзаттық демократиялық құндылықтарды уағыздайтын дін ретінде сипаттайды. Дегенмен, қазақ қоғамының діни руханият тұрғысынан кей тұстарда кейінірек қалыптасқанын да мойындауға тура келеді. Бұл құбылыстың қоғам үшін қандай сипат алатынын уақыт көрсетеді.

Қазақстан–Түркия: діни-ағартушылық ынтымақтастықтың қалыптасуы

Ұлттық мәдениетімізде мұсылман және түрік мәдениеттерінің ерекшеліктері үйлесімді тоғысқан. Ортақ тарих, тіл және дін тұрғысынан бауырлас Түркия Республикасы Қазақстанның рухани жаңғыруы мен ағартушылық бастамаларына белсене атсалысқан серіктес елдердің бірі саналады. Түркия тәуелсіздігімізді алғашқылардың бірі болып мойындап, түрлі салаларда, соның ішінде дін бағытында да ынтымақтастыққа дайын екенін білдірді.

1990-жылдардың басында ресми мемлекетаралық қатынастармен қатар, екі елдің діни қайраткерлерінің қолдауымен ынтымақтастықтың да іргесі қаланды. Ағарту ісінің маңызы ерекше болғандықтан, діни білім беру, діндерді ғылыми тұрғыдан зерттеу және сапалы маман даярлау міндеттері күн тәртібіне шықты. «Аңқау елге — арамза молда» деген мәтелдің астарында да сауатсыздықтың қауіптілігі жатыр: 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында бұрынғы атеистік ұстанымнан тез айнып, өздерін дін қызметкері ретінде танытқан теріс ниетті адамдарды қоғам жақсы білді.

Түркістан және Қожа Ахмет Ясауи: ортақ рухани кеңістіктің өзегі

Қазіргі мәдени, ғылыми және рухани байланыстарды нығайтуда қасиетті Түркістанның, сондай-ақ артында өшпес мұра қалдырған Қожа Ахмет Ясауи шығармашылығының орны ерекше. Түркі әлемінің ұлы ойшылы, сопылық ілімнің көрнекті өкілі Қожа Ахмет Ясауи Түркістан қаласында жерленген. Түркі халықтары арасында исламның кеңінен таралуында Ясауи дәстүрінің ықпалы зор болғандықтан, түріктер Түркістанды кейде «екінші Мекке» деп те атайды.

Нақты жобалар мен қолдау: мешіттер, кесене, қорлар

Түркия діни инфрақұрылымды қалпына келтіру мен жаңғыртуға да қолдау көрсетті. Түрік мемлекеттік «Vakıf İnşaat» компаниясы Қожа Ахмет Ясауи кесенесін толық жөндеуден өткізіп, ол 2000 жылы Түркістанның 1500 жылдық мерейтойы қарсаңында қайта жаңғырған нысан ретінде бауырлас елдердің достығы мен ынтымақтастығының айқын символына айналды.

Түркия тарапынан діни білім беру ісіне де қаржылық және кадрлық қолдау көрсетілді: Қ.А. Ясауи атындағы халықаралық университетте қазақстандық және түркиялық оқытушылар дәріс оқып, семинарлар мен конференциялар өткізілді. Бұдан бөлек, «Дианет Вакф» Ақтау қаласындағы мешіт құрылысына жәрдемдескені айтылып, Қазақстанның өзге қалаларында да мешіттер салуға немесе іске қосуға түрік тарапынан қолдау болғаны атап өтіледі (Қарағанды, Павлодар және т.б.).

Ресми арналар және халықаралық деңгей

Қазақстанның Түркиямен дін саласындағы байланыстарын Республикадағы ресми құрылымдар — Үкімет жанындағы дін істері саласындағы уәкілетті органдар және Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы (Муфтият) үйлестіреді. Сонымен қатар Қазақстан мұсылман әйелдерінің лигасы да белгілі бір бағыттарда белсенді жұмыс жүргізеді. Түркия тарапы өз кезегінде Қазақстанмен байланыстарын елшілік жанындағы тиісті арналар арқылы іске асырады.

2000 жылы Сараевода өткен халықаралық еуразиялық ислам конференциясы екі ел арасындағы діни байланыстардың халықаралық деңгейде де көрініс тапқанын аңғартты: шешімдер аясында Түркияның Дін істері басқармасы төрағасы Мехмет Нұри Йылмаз Еуразиялық Ислам кеңсесінің төрағасы болып, Қазақстан тарапынан профессор Ә. Дербісалиев орынбасар болып тағайындалғаны көрсетіледі.

Қорытынды: бірлескен жаңғыру және ортақ жауапкершілік

Қазақстан қазіргі кезеңде өткен ғасырдағы таптық идеология салдарынан көмескіленген құндылықтарды қалпына келтіру жолында. Соның маңызды бөлігі — діни сенім бостандығын қамтамасыз ету. Бұл тұрғыдан Түркия мемлекетінің Қазақстанға рухани мәдениетті, тарихи жадты және имандылық дәстүрін жаңғыртуға бағытталған қолдауы құптарлық үрдіс ретінде бағаланады.

Сонымен бірге зайырлы мемлекет қағидатын берік сақтау, діни білімнің біржақтылығына жол бермеу және ағартушылық пен ғылымилықты күшейту — тұрақты дамудың негізгі шарттары. Дін саласындағы ынтымақтастық екіжақты қатынастардың тұрақты элементі ретінде әрі қарай да кеңейіп, тереңдей беретіні анық: өйткені дін ұлт пен шекарадан биік тұрып, халықтар арасында өзара түсіністік пен сенім қалыптастыратын маңызды көпір бола алады.