Омыртқалы жануарлар мен адамда бауыр
Бауыр (hepar): ағзадағы ең ірі ас қорыту безі
Бауыр (hepar) — адам мен омыртқалы жануарлар ағзасындағы ең үлкен ас қорыту безі әрі зат алмасуға тікелей қатысатын күрделі мүше. Онда ас қорыту сөлдерінің бірі — өт түзіледі. Ересек адамдағы бауырдың орташа салмағы 1,5–2 кг.
Омыртқасыз жануарларда бауыр ас қорыту мен қоректі сіңіруге қатысады, сондай-ақ май мен көмірсулардың жиналу орны болады. Кейбір омыртқасыздарда бұл мүше «бауыр-ұйқы безі» деп те аталады, өйткені ол омыртқалылар мен адам ұйқы безі бөлетін затқа ұқсас секрет бөледі.
Орналасуы және сыртқы құрылысы
Бауыр іш қуысының оң жақ жоғарғы бөлігінде орналасады. Оның көк етке жанасып жататын жоғарғы дөңес беті және төменгі ішкі (висцеральдық) беті болады.
- Бауыр шартты түрде оң (үлкен) және сол (кіші) бөліктерге бөлінеді.
- Бетінің ортасында көлденең ойық — бауыр қақпасы орналасады.
Бауыр қақпасы арқылы бауырға артерия, қақпалық вена тамырлары және жүйке талшықтары өтеді; ал бауырдан лимфа тамырлары мен өт түтігі шығады. Қақпаның алдыңғы жағында өт қуығы орналасады.
Зат алмасудағы рөлі
Бауырда қанмен келген амин қышқылдарынан әртүрлі заттар түзіледі: белоктар, глюкоза, фруктоза, глицерин және май қышқылдары. Қандағы көмірсулардың бір бөлігі бауырда гликогенге айналып, қор ретінде жиналады.
Бауырдағы зат алмасу үдерістері көптеген ферменттердің қатысуымен жүреді. Оларды жүйке жүйесі және әртүрлі гормондар реттеп отырады.
Тағам ретінде бауыр: құрамы және өңдеу
Құрамы
- 70–73% су
- 2–4% май
- 17–18% ақуыз (оның ішінде ауыстырылмайтын түрлері бар)
Бауырда B тобы витаминдері, сондай-ақ A, D, E витаминдері кездеседі. Сонымен бірге көптеген ферменттер, экстрактивті заттар және темір мен фосфор мол.
Дайындауға дейінгі өңдеу
Майдаланған әрі пісірілген бауыр майды жақсы сіңіреді. Дайындау алдында бауырды төмендегіше өңдеген дұрыс:
- 1 Алдымен өтінен ажыратып, мұқият тазартыңыз.
- 2 Жуып, қажетті көлемде кесіңіз.
- 3 2–3 сағат бойы суық ағынды суда ұстап, дәмінің жұмсаруына және артық иістің азаюына көмектесіңіз.