Антропогенез немесе адамның қалыптасуы
Антропогенез: адамның шығуы мен қалыптасуы
Антропологиядағы ең өзекті мәселелердің бірі — адамның шығу тегі мен қалыптасуын түсіндіру. Осы тақырыпты зерттейтін сала антропогенез деп аталады. Қазіргі ғылыми және мәдени кеңістікте адамның пайда болуы туралы бірнеше түрлі түсіндіру бар, бірақ ең кең тарағаны — эволюциялық көзқарас.
Діни түсіндіру
Әлемді, жерді және тіршілікті Құдай жаратты; адам — жаратылыстың ерекше нәтижесі.
Космостық болжам
Адамзат жер бетіне басқа планетадан келген болуы мүмкін деген жорамал.
Эволюциялық теория
Ч. Дарвин негіздеген табиғи сұрыпталуға сүйенетін түсіндіру; антропогенезді ғылымиландырады.
Ғылыми ойдың қалыптасуы: негізгі идеялар мен авторлар
Антропогенез туралы түсініктің қалыптасуына әр кезеңде түрлі ғалымдардың идеялары ықпал етті. Кейбірі еңбектің, кейбірі сыртқы факторлардың, ал кейбірі табиғи сұрыпталудың рөлін ерекше атап өтті.
Еңбек, қозғалыс және өзгеріс идеялары
- Э. Кант (XVIII ғ. соңы): табиғи эволюция адамтәрізді маймылды тік жүруге және қолымен еңбек етуге бейімдей алатынын жазды.
- Дж. Манбоддо: маймылдың адамға айналуын еңбекпен байланыстырды, бірақ түрлердің бір түрге ауысуына сенімсіз қарады.
- Ж.Б. Ламарк: қажеттілік ағзаны өзгеріске итермелейді деп түсіндіріп, төрт аяқтылардың ұзақ уақыт ішінде екі аяқтылыққа көшуін сипаттады.
Салыстырмалы анатомия және геологиялық айғақ
- Т. Гексли: адамтәрізді маймылдар төменгі маймылдарға қарағанда адамға жақынырақ екенін дәлелдеді.
- Ч. Ляйель: өліп біткен жануар сүйектерімен бірге табылған адамның тас құралдары арқылы адамның геологиялық көнелігін көрсетті.
- XIX ғ. соңы: Еуропада тас дәуірі қазбалары күшейіп, неандерталь және кроманьон адамдарының сүйектері белгілі болды.
Ч. Дарвин және табиғи сұрыпталу
Антропогенез механизмдерін түсіндіру ең алдымен Ч. Дарвин есімімен тығыз байланысты. Оның негізгі еңбектерінің бірі — «Адамның пайда болуы және жыныстық сұрыпталу» (мәтінде көрсетілген дата: 1971 ж.). Дарвин көзқарастарының қалыптасуына табиғи сұрыпталу туралы идеяларды дамытқан еңбектер ықпал етті. Дарвин эволюцияны түсіндіруде табиғи сұрыпталу және жыныстық сұрыпталудың маңызын көрсетті.
Еңбек теориясы: Ф. Энгельс
Адамға табиғат пен қоғам ықпалын талдай отырып, Ф. Энгельс еңбек адамның қалыптасуындағы шешуші күш деген ойды ұсынды: адамды адам еткен басты факторлардың бірі — еңбек.
Антропогенездің негізгі кезеңдері
Қазіргі антропологияда адамның эволюциялық даму жолы бірнеше ірі кезеңге бөлінеді. Төмендегі құрылым мәтіндегі мазмұнға сай ықшамдалған және реттелген.
-
1) Австралопитек
1974 жылы Шығыс Африкадан шамамен 2,5 млн жыл бұрын өмір сүрген адамтектес қаңқалар табылып, олар австралопитектер деп аталды («australo» — оңтүстік, «pithecus» — маймыл). Олар екі аяғымен жүрген, қолдары дамыған, бас бармағы мықты болған. Ең маңыздысы — олардың жанынан қарапайым тас құралдар табылды.
Осы кезеңдегі ең көне тас құралдары тарихта олдувай индустриясы ретінде белгілі. Қарапайым тастың бір шетін өткірлеп, қару әрі құрал ретінде пайдаланған.
-
2) Питекантроп / Homo erectus (архантроптар)
Ең көне адамдардың бірі — архантроптар. Австралопитектермен салыстырғанда олардың дамуы жоғары болды: ми көлемі мәтінде 750–800 см³, кейде 1300–1400 см³ шамасына дейін жеткені айтылады. Еңбектің ықпалымен дыбыстық тіл біртіндеп қалыптасты.
Еңбек + сөз — ми дамуына және адамға айналу үдерісіне ықпал еткен негізгі себептердің қатарында аталады.
1927 жылы Пекин маңынан табылған олжалар кейін синантроп деп аталып, адамның арғы тегі ретінде қарастырылды. Синантроптар отты пайдаланған.
-
3) Неандерталь (палеонтроптар)
Неандертальдық адам алғаш рет 1856 жылы Дюссельдорф маңындағы неандерталь үңгірінен табылды. Кейін ұқсас олжалар Англияның солтүстігінде, Өзбекстанның шығысында және Израильдің оңтүстігінде кездесті. Олар қарапайым еңбек құралдарын жасап, жерлеу ғұрыптарын қолданған.
- Дене бітімі: орта бойлы, сүйектері ірі, күшті; бас сүйегі кей сипаттарда маймылға ұқсас.
- Мәдениеті: қырғыш, тескіш сияқты құралдар; отты қолдану; ірі аң аулау.
- Рухани белгілер: жерлеу кезінде қабірді мүйізбен, кейде гүлмен безендіру; үңгірлік аюға табынушылық туралы айғақтар.
-
4) Қазіргі адам типі: Homo sapiens (неоантроптар)
Шамамен 38–48 мың жыл бұрын саналы адам қалыптасты. Кейінгі палеолит тұсында Homo sapiens толық қалыптасып бітті деп есептеледі. Ғылымда саналы адамның ерте өкілі кроманьондық деп аталады (қалдықтары Франциядағы Кро-Маньон үңгірінен табылған).
Археологиялық деректер кроманьондықтардың тас құралдарының 150-ге жуық түрін жасағанын, жартылай жеркепелерде тұрғанын, аңшылық және балықшылықпен айналысқанын көрсетеді.
Антропогенезді түсіндірудегі бағыттар
Адамның шығу тегі туралы креационизм, космостық болжамдар және сумен байланысты гипотезалар сияқты түрлі көзқарастар кездеседі. Дегенмен ғылыми дәлелдерге сүйенетін ең орнықты тұжырым — эволюциянизм.
Эволюциянизм
Адамның шығу тегі маймылтәрізділерден биологиялық эволюция барысында пайда болды деген табиғи-ғылыми түсіндіру.
Дарвиннің «симиальді» (лат. simia — маймыл) көзқарасы бойынша, табиғи сұрыпталу адамды ежелгі адамтәрізді маймылдардан бөліп шығарды; кейін жыныстық сұрыпталу да ықпал етті.
Балама гипотезалар
XX ғасырда кейбір авторлар (мәтінде аталған: Майкл Кремо, Ричард Томпсон және басқалар) өте ерте кезеңдерде ежелгі өркениет болған, кейін адамдар қабілетін жоғалтып, маймылға айналған деген болжам ұсынды.
Бұл пікірлерге түбегейлі баға беру қиын болғанымен, дәстүрлі эволюциялық теория кең ғылыми дәлел базасына сүйенеді.
Адам және приматтар: биологиялық жақындық
Адам жер бетінде тарихи-эволюциялық дамудың нәтижесінде пайда болды және жануарлар әлемімен тығыз байланысты. Адам ағзасы сүтқоректілермен көптеген белгілер бойынша ұқсас, ал ең жақындары — приматтар.
Зоологиялық жіктелім тұрғысынан
Зоологиялық жүйелеу критерийлері бойынша саналы адам жануарлар патшалығына, сүтқоректілер класына, приматтар отрядына, әрі гоминидтердің ерекше тармағына жатқызылады.
Орангутан
Азияда таралған ірі адамтәрізді маймыл.
Шимпанзе
Адамға анатомиялық, биохимиялық және генетикалық тұрғыдан ең жақындарының бірі.
Горилла
Африкада таралған ірі адамтәрізді маймылдар тобының өкілі.
Қорытынды: эволюцияның бүгінгі мәні — мәдениет пен қоғам
Адам эволюциясы үздіксіз жүріп отырады, бірақ қазіргі кезеңде ол көбіне әлеуметтік және мәдени қырлармен байланысты. Адам жануарлар әлемінен бөлініп шыққаннан кейін биологиялық эволюцияның шешуші рөлі әлсірей түсті: медицина, денсаулық сақтау және әлеуметтік қолдау табиғи сұрыпталудың әсерін азайтады.
Басты түйін
Homo sapiens эволюциясында мәдениеттің рөлі өте үлкен: білім, еңбек құралдары, тіл, қоғамдық ұйым және құндылықтар адамның әрі қарайғы дамуын айқындайды.