Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу жөніндегі шаралар
Мазмұны
Кіріспе
Төтенше жағдай (ТЖ) — белгілі бір аумақта авария, зілзала немесе апат салдарынан туындайтын, адамдардың қаза табуына әкелген немесе әкелуі мүмкін, олардың денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргізуші объектілерге нұқсан келтірген немесе келтіруі ықтимал, сондай-ақ елеулі материалдық шығын келтіріп, тіршілік жағдайын бұзатын жағдай.
Табиғи сипаттағы ТЖ
Табиғи құбылыстардың (жер сілкінісі, сел, көшкін, су тасқыны, дауыл, өрт және т.б.) салдарын күнделікті күш-құралмен жою мүмкін болмай, арнайы материалдық, техникалық, қаржылық және адам ресурстарын талап ететін жағдай.
Техногендік сипаттағы ТЖ
Адам әрекеті нәтижесінде туындайтын авариялар мен қираулар: өндірістік апаттар, көлік оқиғалары, жарылыстар, өрттер, улы/радиоактивті/биологиялық қауіпті заттардың таралуы және инфрақұрылымдық жүйелердегі істен шығулар.
Қазақстан үшін өзектілігі
Қазақстан аумағы кең әрі табиғи-географиялық ерекшеліктері сан алуан болғандықтан, жер сілкінісі, сел, қар көшкіні, қатты жел, су тасқыны сияқты құбылыстардың қаупі сақталады. Мұндай оқиғалар қоғамның қалыпты өмірін күрт бұзып, ірі шығындарға әкелуі мүмкін.
I. Төтенше жағдайлардың түрлері мен сипаттамалары
Негізгі анықтамалар
- Төтенше жағдай
- Адам өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға және мүлікке қауіп төндіріп, елеулі шығын келтіретін, белгілі бір аумақта туындаған жағдай.
- ТЖ аймағы
- Төтенше жағдай туындаған және оның салдары таралған (немесе таралуы мүмкін) аумақ.
- Авария
- Технологиялық процестің бұзылуы, механизмдер, жабдықтар немесе ғимараттардың істен шығуы/бұзылуы.
- Зілзала және дүлей зілзала
- ТЖ-ға әкелетін жойқын табиғи құбылыс; дүлей зілзала — ауқымы мен зардабы бойынша аса қауіпті түрі.
Табиғи ТЖ түрлері
- Жер сілкінісі, сел, көшкін, сырғыма, қар көшкіні
- Су тасқыны, дауыл, боран, бұрқасын
- Табиғи өрттер
- Эпидемиялар, малдың жұқпалы аурулары
- Ауыл шаруашылығы өсімдіктері мен орманның аурулар және зиянкестермен зақымдануы
Техногендік ТЖ түрлері
- Өндірістік авариялар (зауыттар, шахталар және т.б.)
- Көлік жүйесіндегі апаттар
- Жарылыстар мен өрттер (өндіріс, мұнай-газ құбырлары, энергия және коммуналдық жүйелер)
- Күшті әсер ететін улы, радиоактивті және биологиялық қауіпті заттардың таралуы (немесе таралу қаупі)
- Үйлер мен ғимараттардың кенеттен қирауы, бөгендердің бұзылуы
- Тіршілікті қамтамасыз ету жүйелеріндегі (электр, байланыс, тазарту құрылыстары) авариялар
Техногендік қауіптің жиі себептері
Ұйымдастырушылық және адами фактор
Қауіпсіздік талаптарын сақтамау, еңбек тәртібін бұзу, персоналдың жеткіліксіз даярлығы, технологияны және қауіпсіз жұмыс ережелерін толық меңгермеу.
Техникалық және технологиялық фактор
Жаңа техника мен материалдарды қолдану ережелерінің бұзылуы, қауіпті заттарды сақтау/тасымалдау регламенттерін орындамау, өрт-жарылыс қауіпі жоғары өндірістер.
Ерекше қауіп — өрт кезінде уытты түтіннің таралуы. Полиэтилен, полистирол сияқты материалдар жанғанда бөлінетін заттар адамға да, жануарлар мен құстарға да өте зиян.
Ауқымы бойынша жіктеу
Табиғи және техногендік сипаттағы ТЖ таралу аумағына және келтірілген нұқсан көлеміне қарай объектілік, жергілікті, өңірлік және жаһандық деңгейлерге бөлінеді. ТЖ-ды ресми жіктеу Қазақстан Республикасы Үкіметінің тиісті қаулыларымен бекітілген ережелерге сәйкес жүргізіледі.
II. Төтенше жағдайлардың алдын алу және олардан қорғану шаралары
Алдын алудың негізгі бағыттары
Ғылыми зерттеу
Мониторинг әдістерін жетілдіру, деректер базасын қалыптастыру, қауіптерді бағалау және алдын алу тәсілдерін әзірлеу.
Қадағалау және болжау
Сейсмикалық бақылау, сел қаупі туралы хабарлау, радиациялық қауіпсіздікті бақылау және басқа жүйелер.
Оқыту және ақпараттандыру
Халық пен мамандарды даярлау, қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру, қорғану тәртібін түсіндіру.
Алдын алу шараларының түпкі мақсаты — тәуекелді азайту, адам өмірін сақтау, залал мен материалдық шығынды төмендету.
III. Төтенше жағдайларды жою жұмыстары
Жою жұмыстары нені қамтиды?
ТЖ-ды жою жұмыстары — ТЖ туындаған кезде жүргізілетін, адамдардың өмірін сақтауға және денсаулығын қорғауға, залал көлемін қысқартуға, сондай-ақ ТЖ аймағының одан әрі таралмауына бағытталған құтқару, авариялық-қалпына келтіру және басқа да кезек күттірмейтін іс-шаралар жиынтығы.
Бірінші кезектегі іс-қимылдар
- Халықты уақытша көшіру
- Ресурстарды жұмылдыру және жұмыс режимін өзгерту
- Қауіпті объект жұмысына шектеу қою немесе тоқтату
- Қозғалыс пен тасымалға шектеулер енгізу (қажет болса карантин)
Қолдаушы іс-шаралар
- Қоғамдық тәртіп пен объектілерді қорғауды қамтамасыз ету
- Шұғыл медициналық көмекті іске қосу және күшейту
- ТЖ шекарасын айқындау және қауіпті аймақты оқшаулау
- Материалдық, азық-түлік, медициналық резервтерді қолдану
Жұмыстарды уақтылы ұйымдастыру үшін аудан деңгейінде азаматтық қорғаныс және төтенше жағдай қызметтері құрылып, тиісті техникамен, жеке құраммен және құралдармен жасақталады.
IV. Аудан және ауыл әкімдерінің төтенше жағдай саласы бойынша міндеттері
Негізгі қағидаттар
Жариялылық және хабардар ету
Халық пен ұйымдарды болжанып отырған және орын алған ТЖ, оның алдын алу және жою шаралары туралы уақтылы ақпараттандыру.
Міндетті құтқару жұмыстары және әлеуметтік қорғау
Құтқару және қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу, медициналық көмекті ұйымдастыру, зардап шеккендерді әлеуметтік қолдау және келтірілген зиянды өтеу.
Әкімдердің практикалық міндеттері
- 1) Жергілікті ауқымдағы ТЖ-дың алдын алу және жою шараларын ұйымдастыру.
- 2) ТЖ-ға әкелген авария, зілзала және апаттың себептерін тексеруге қатысу.
- 3) Халық пен ұйымдарды қауіпсіздік талаптары және іс-қимыл тәртібі туралы хабардар ету (БАҚ, байланыс құралдары және т.б.).
- 4) Алдын алу және жою іс-шараларын жергілікті бюджет және қорлар есебінен қаржыландыру.
- 5) Материалдық-техникалық, азық-түлік, медициналық және өзге ресурстардың жергілікті қорларын құру және пайдалану.
- 6) Зардап шеккен тұрғындардың және қызметкерлердің әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ету.
- 7) Денсаулыққа, мүлікке және қоршаған ортаға келтірілген зиянның өтелуін қамтамасыз ету.
- 8) Медициналық қызмет көрсетуді ұйымдастыру және қажет болғанда қосымша күштер мен құралдарды тарту.
- 9) ТЖ аймағында тұрғаны/жұмыс істегені үшін өтемақы және жеңілдіктердің рәсімделуін өз құзыреті шегінде қамтамасыз ету.
- 10) ТЖ-дан кейін қоршаған ортаны сауықтыру шараларын жүргізу.
- 11) Ұйымдар мен азаматтардың шаруашылық қызметін қалпына келтіру бойынша шараларды үйлестіру.
Қорытынды
Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар — қоғам қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін күрделі құбылыс. Олардың алдын алу мен зардаптарын азайту үшін мемлекеттік органдардың, ұйымдардың және халықтың бірлескен іс-қимылы қажет. Жергілікті өкілді және атқарушы органдар өз аумағында тәуекелдерді бағалау, қор құру, ақпараттандыру, құтқару жұмыстары мен қалпына келтіруді ұйымдастыру арқылы қауіпсіздіктің негізгі тірегіне айналады.
Жергілікті өкілді органдар
- Алдын алу және жою жөніндегі есептерді тыңдайды.
- Жергілікті қорларды құру туралы шешімдер қабылдайды.
- Қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікке қатысты міндетті ережелерді бекіте алады.
Жергілікті атқарушы органдар
- ТЖ-дың алдын алу және жою іс-шараларын тікелей ұйымдастырады.
- Халықты хабардар етеді, ресурстарды жұмылдырады, медициналық көмекті үйлестіреді.
- ТЖ-дан кейін экологиялық сауықтыру мен қалпына келтіруді қамтамасыз етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Арпабеков С. Өмір-тіршілік қауіпсіздігі. Алматы, 2004.
- Электронды дереккөз: totenshe-zhagdajlar-klassifikaciyasy-men-tusinigi (сілтеме мәтіні берілген нұсқаға сәйкес).