Солтүстік Американың жер бедері мен пайдалы қазбалары туралы қазақша реферат
Жер бедерінің жалпы сипаты
Солтүстік Американың жер бедерінде жазықтар басым, ал таулар материк аумағының шамамен үштен бір бөлігін алып жатыр. Жазық аймақтардың негізгі бөлігі ежелгі Солтүстік Америка платформасының үстінде орналасқан.
Жазықтардың басымдығы
Орталық өңірлерде бедер біртіндеп аласарып, қалың шөгінді жыныстармен жабылған кең жазықтарға ұласады.
Таулы белдеулер
Шығыста палеозойлық таулар, батыста әлемдегі ең ұзын тау жүйелерінің бірі — Кордильера созылады.
Платформа және Канада қалқаны
Платформаның солтүстік бөлігі жаппай мұз басудың нәтижесінде майысып, төмен түскен. Кейін мұхит деңгейі көтерілгенде бұл аумақта Канаданың Арктикалық архипелагы, Гудзон шығанағы және бұғаздар жүйесі қалыптасты. Әсіресе Гудзон шығанағының жағалауы қатты майысқан, мұнда ойпаттар кең тараған.
Платформаның негізін құрайтын кристалды жыныстар Гренландия аралында және Лабрадор түбегінде жер бетіне шығып жатыр. Ежелгі платформаның осы бөлігі Канада қалқаны деп аталады. Бұл өңірге көтеріңкі жазықтар мен таулы үстірттер тән.
Оңтүстікке қарай жалғасуы
- Бедер біртіндеп аласарып, шөгінді жыныстар жамылған Орталық жазыққа өтеді.
- Одан әрі Миссисипи ойпаты мен Мексика шығанағының жағалау жазықтарына ұласады.
- Батыста Кордильераға қарай баспалдақ тәрізді биіктейтін Ұлы жазық созылады.
Мұздықтардың ізі: көлдер мен мореналар
Материктің 40° солтүстік ендікке дейінгі бөлігін бірнеше рет жаппай мұз басқан. Соның нәтижесінде жер бедерінде мұздық әрекетінен қалыптасқан әртүрлі пішіндер жиі кездеседі: үлкен жартастар, қоймаңдай тастар және мұздық қазған қазаншұңқырлар.
Көлдер жүйесі
Ірі қазаншұңқырларды алып жатқан мұздық-тектоникалық көлдер бір-бірімен қысқа өзендер арқылы жалғасады.
Мореналар
Орталық жазықты мұздықтар өңдеп тасымалдаған жыныстар — мореналар тұтас жауып жатыр.
Шөгінді жыныстар
Миссисипи ойпатын өзен алып келген шөгінділер басса, жағалау жазықтары теңіздік шөгінділерден түзілген.
Ұлы жазықтың ерекшелігі
Платформаның батыс бөлігінде Кордильераға қарай кең алқапты Ұлы жазық созылып, бедері баспалдақ тәрізді біртіндеп биіктейді. Таудан басталатын өзен аңғарлары бұл аумақты қатты тілімдеген.
Аппалач және Кордильера: материктің таулы қаңқасы
Шығыс: Аппалач таулары
Платформаның солтүстігі мен шығысында палеозойлық аласа және орташа биіктіктегі таулар орналасқан. Олардың қатарына Канаданың Арктикалық архипелагының солтүстігіндегі, Гренландияның шығысындағы таулар және Аппалач жатады.
Солтүстіктегі таулар мұздық әсерінен күшті тілімденген. Ал Аппалачты көптеген өзен аңғарлары бойлай да, көлденеңінен де кесіп өтеді. Жер бедері мен биіктігі жағынан Аппалач Еуразиядағы Орал тауына ұқсас: беткейлері көлбеу, шыңдары күмбез тәрізді жұмыр.
Батыс: Кордильера тау жүйесі
Материктің батыс бөлігін бойлай әлемдегі ең ұзын тау жүйелерінің бірі — Кордильера созылады. «Кордильера» атауы испан тілінен аударғанда «тау жотасы», «тау тізбегі» деген мағына береді, өйткені ол бір-бірімен жалғасқан бірнеше қатар жоталардан тұрады.
Үшкір шыңдары қатар тізілген жоталар сьерралар деп аталады (испанша «ара»). Шынында да Сьерра-Невада мен Сьерра-Мадре жоталарындағы шыңдар ара тістеріне ұқсайды.
Кордильерадағы табиғи құбылыстар
Кордильерада кең көтеріңкі жазықтар мен үстірттер, терең тауаралық ойыстар мен каньондар, асқар шыңдар және алып жанартаулар қатар кездеседі. Ішкі бөліктерінде жанартаулар атқылауының әсерінен Йеллоустоун үстірті қалыптасқан; мұнда 3000-нан астам гейзер мен ыстық бұлақ бар.
Кордильераның ең биік бөлігі солтүстігінде, мұнда тауларды қалың мұз басып жатыр. Кейбір мұздықтар тау етегіне дейін төмендеп, теңіз жағалауына тіреледі. Жүйе литосфералық тақталардың түйісу аймағында орналасқандықтан, жер қыртысында жарықтар көп, белсенді жанартаулар мен күшті жер сілкінулер жиі байқалады.
Тәуекел факторы
Жер сілкіністері мен жанартаулық құбылыстар адам өміріне қауіп төндіреді. Мысалы, 1985 жылы Мехико қаласындағы жер сілкінісі салдарынан шамамен төрт мың адам қаза тауып, он үш мыңнан астам адам баспанасыз қалды.
Пайдалы қазбалар және тарихи мысал
Солтүстік Америка пайдалы қазбаларға бай. Материктің солтүстігіндегі жазықтарда металл кен орындары кең таралған. Орталық жазық, Ұлы жазық және Миссисипи ойпатының шөгінді жыныстарында мұнай, газ және тас көмір мол кездеседі.
Аппалач аймағы
Аппалач және оның тау бөктерінде темір мен тас көмірдің бай кен орындары орналасқан.
Кордильера қойнауы
Кордильерада шөгінді жолмен түзілген мұнай, газ, тас көмірмен қатар, магмалық жолмен қалыптасқан түсті металдар, алтын және уран кендері көп.
«Алтын безгек» және Өлім аңғары
XIX ғасырда Кордильера өңірінде өзендер әкелген шөгінді жыныстардан алтынды шайып алу кең етек алды. Мол алтынға кенеліп, тез баюды мақсат еткен мыңдаған адам материктің батысына қарай ағылды. 1849 жылы алтын іздеушілердің бір тобы аптап ыстық пен шөлге төзе алмай қаза болған оқиға кейін бұл жердің Өлім аңғары аталуына себеп болды. Тарихта бұл кезең «алтын безгек» деген атаумен белгілі.