Мақта өңдеу кәсіпорыны

Салалық, өндірістік және технологиялық ерекшеліктер

Мақта саласында ұйымдастыру-экономикалық механизмді іске асыру бірнеше кезеңнен тұрады және ол басқарудың негізгі қызметтерін, соның ішінде жаңа жұмыс орындарын құруға қатысты міндеттерді де қамтиды. Әрбір кезең бірнеше кіші кезеңге бөлініп, олардың әрқайсысында басқарудың белгілі бір иерархиялық деңгейіне тән нақты міндеттер айқындалады.

Өндірістік ерекшелік тұрғысынан басқарушылық есепті құру кәсіпорынның ұйымдастырушылық және өндірістік құрылымына сүйенеді. Ұйымдастырушылық құрылым кәсіпорын қызметінің жекелеген бағыттары арасындағы үйлесімділікті қамтамасыз етіп, бөлімшелердің мақсаттарына қол жеткізу үшін күш-жігерді шоғырландырады. Мақта өңдеу кәсіпорындарының құрылымы өндірісті басқарудың деңгейлері, олардың өзара қатынасы және басқаруды ұйымдастыру формаларын анықтайды.

Қабылдау-дайындау пункттерінің өндірістік құрылымында басқарушылық есепті ұйымдастыру үшін жауапкершілік орталықтарына теңестірілетін бөлімшелерді бөліп көрсетуге болады:

• Мақтаны қабылдау аймағы
• Зертханалық кептіру және өңдеу өндірісі
• Мақтаны сақтау аймағы

Демек, мақтаны дайындау, сақтау, тасымалдау және өңдеу үдерістерінің салалық, өндірістік және технологиялық ерекшеліктері мақта өңдеу кәсіпорындарында қаржы-ақша ағымдарын басқаруға және оны есепке алуға тікелей әрі елеулі әсер етеді.

Қаржы-ақша ағымдарын ұйымдастыру: таңдау критерийлері және зерттеу олқылықтары

Тиімді қаржылық басқарудағы аса маңызды мәселе — кәсіпорынның ішкі ерекшеліктері мен сыртқы шарттарға байланысты қаржы-ақша ағымдарын ұйымдастыру. Ең қолайлы нысанды таңдап, соған сәйкес талдамалық қамсыздандыру қалыптастыру үшін ақша ағымдарының көлемін, қарқындылығын және уақыт бойынша қалыптасу сипаттамасын нақтылау қажет.

Оңтүстік Қазақстан облысындағы бірқатар мақта өңдеу кәсіпорындарына жүргізілген зерттеу нәтижесінде жинақталған теориялық және тәжірибелік деректерді жүйелеу арқылы кәсіпорынның қаржы-ақша ағымдарына ықпал ететін факторлардың жіктемесі ұсынылған.

Өзіндік қаржыландыру стратегиясы және ақпараттың рөлі

Қаржы-ақша ағымдарын басқару ірі кәсіпорындарда жиі кездесетін өзіндік қаржыландыру стратегиясымен тығыз байланысты. Мұнда кеңейтілген ұдайы өндіріс шығындары, негізінен, кәсіпорынның өзіндік қаражат көздері есебінен өтеледі. Бұл есепті кезеңдегі табыстардың қандай көздерден алынғанын және қандай мақсаттарға жұмсалғанын айқын көрсететін, табыс пен шығысты (пайда мен зиянды) нақты бөлу қажеттігін білдіреді.

Мұндай ақпаратты ғылыми негізделген қағидалар мен тәсілдерге сүйенетін ақша ағымдарын басқарудың талдамалық қамсыздандыру жүйесі ғана толық көлемде ұсына алады.

Анықтама және жіктеу: жүйелілік мәселесі

Қаржы-ақша ағымдарын басқаруды қаржы-ақша қаражаттарын басқарумен толық сәйкестендіру дұрыс емес. Қаржы-ақша ағымдарын басқару — ақша ағымдарын басқарудың мақсатты параметрлері мен негізгі факторларына күшті шоғырландыру арқылы басқарудың барлық деңгейлерінде шешім қабылдаудың сапасын арттыруға бағытталған интеграцияланған үдеріс.

Ғылыми әдебиеттерде қаржы-ақша ағымдарын бөлудің әртүрлі нұсқалары ұсынылғанымен, барлығы мойындаған бірыңғай жіктеу қалыптаспаған. Ұсыныстардың көпшілігі менеджменттің артып отырған ақпараттық қажеттілігін қанағаттандыруға бағытталғанымен, тәжірибеде кеңінен қолданылмайды. Негізгі кемшілік — тәсілдер мен белгілердің жүйелілігінің жеткіліксіздігі.

Құрылым: қызмет түрлері бойынша және есептеу әдісі бойынша

Қаржы-ақша ағымдарын басқарудағы маңызды теориялық-әдістемелік мәселенің бірі — олардың құрылымын анықтау. Экономикалық әдебиеттерде бұл ұғымның бірізді тұжырымдамасы жоқ: көптеген авторлар қызмет түрлері бойынша бөлуді «жіктеу ерекшелігі» ретінде қарастырса, басқару тәжірибесі тұрғысынан бұл бөліністер кәсіпорынның жиынтық ақша ағымының құрылымын құрайды.

Оңтүстік Қазақстан облысы жағдайында мақта өңдеу өнеркәсібі кәсіпорындарында бұл мәселелерді жан-жақты қарастырған зерттеушілердің бірі — экономика ғылымдарының докторы Т.Ж. Ниязов.

Операциялық қызметтің мазмұны

Операциялық (негізгі) қызмет бойынша ақша ағымдары кәсіпорынның операциялық кезеңін, яғни айналым капиталының айналымын сипаттайтын көптеген ақша түсімдері мен төлемдерді қамтиды. Негізгі (операциялық, ағымдық) қызмет кәсіпорын табысының негізгі бөлігін қалыптастырады. Көптеген кәсіпорындарда операциялық қызметтің өзегін өндірістік-коммерциялық немесе сауда қызметі құрайды; ол инвестициялық және қаржылық қызметпен толықтырылады.

Дегенмен тек қызмет түрлері бойынша құрылымдау пайдаланушылардың ақпараттық қажеттілігін толық қанағаттандырмайды, өйткені қандай ақша ағымы қарастырылып отырғаны әрдайым айқын емес: жалпы, таза, еркін немесе дисконтталған. Сондықтан құрылымдауды есептеу әдістемесі бойынша да толықтыру орынды.

Осы негізде кәсіпорында ақша ағымдарын басқаруды ұйымдастыру үшін ақша ағымының құрылымын басқарудың әртүрлі деңгейлері үшін есептік-экономикалық категория ретінде бөлшектеу ұсынылады. Нәтижесінде: жалпы, еркін, таза және жинақталған дисконтталған ақша ағымдары ажыратылады.

Оң ақша қалдығы және төлемқабілеттілік тәуекелі

Жиынтық ақша ағымының негізі ретінде қызметтер бойынша қалыптасатын оң ақша қалдығы қарастырылады. Оның төмендеуі немесе уақытша жетіспеуі кассаны толықтырудың қосымша көздерін талап етеді: активтерді сату, бағалы қағаздар шығару, қарыз алу. Егер бұл шаралар қиындық тудырса немесе мүмкін болмаса, өндірістік қызмет тоқтап, болашақ ақша ағымдары азаяды; бұл кәсіпорынның өтімділігі мен төлемқабілеттілігіне тікелей қауіп төндіреді.

Түсімнің қозғалысы: қаржы ресурстарының қалыптасу логикасы

Түсімді пайдалану — оны бөлу процесінің алғашқы кезеңі. Алынған түсімнен кәсіпорын шикізатқа, материалдарға, отынға, электр энергиясына, еңбектің басқа да заттарына және көрсетілген қызметтерге жұмсалған шығындарды жабады. Одан кейін түсімді бөлу негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің қайта өндірілуіне арналған амортизациялық аударымдардың қалыптасуымен байланысты.

Түсімнің қалған бөлігі — қайта құрылған құн: ол жалақы төлеуге, кәсіпорын пайдасын қалыптастыруға, бюджеттен тыс қорларға, салықтарға (пайдаға салынатын салықтан басқа) және басқа міндетті төлемдерге бағытталады. Өнім натуралды-заттай және құндық формада көрінеді; тауар-ақша қатынастары жағдайында қосымша өнімнің құны ақшалай формада өткізіліп, ақшалай жинаққа айналады.

Өткізуден түскен түсім қаражаттар айналымының аяқталғанын білдіреді. Түсім түскенге дейін өндіріс пен айналыс шығындары айналым қаражаттарының қалыптасу көздері есебінен қаржыландырылады. Қызметке салынған қаражаттардың қайтарылуы және қаржыландырудың меншікті көздерінің (амортизация мен пайда) құрылуы айналым нәтижесі болып саналады.

Кәсіпорын деректері: Мырзакент АҚ мысалы

Уақыт факторы және тиімділікті бағалау

Қаржы-ақша ағымдарын уақыт бойынша бөлуді дұрыс есепке алу үшін есептеу коэффициентін анықтау тәсілін жетілдіру қажет, яғни барлық нақты ақша ағымдарын уақыттың бастапқы кезеңіне келтіру маңызды. Бірақ мұндай тәсіл көбіне инвестициялық бағдарламаның тиімділігін бағалауда алғашқы жуықтауды ғана береді.

Қаржы-ақша ағымдарын басқару тиімділігін бағалау тәсілдерін тәжірибеде қолдану нақты кәсіпорын қызметінің ерекшеліктерін талдауды, сондай-ақ оның қаржы ресурстарын ұйымдастырудың қаржылық және ұйымдастыру-құқықтық параметрлерін ескеруді талап етеді. Ұсынылған талдау тәсілдері соңғы нәтижеге әсер ететін ықтимал факторларды қамтитын синтетикалық көрсеткіштерге сүйенеді; ал қаржы менеджменттің тиімділігі қаржы ресурстарының көлемі мен құрылымына әсер ету арқылы бағаланатын негізгі көрсеткіш ретінде қаржы-ақша ағымы алынады.