Герман фашизміне тән нәрсе, жұмыс күші мәселесін шешу үшін мемлекеттік - монополистік реттеуді пайдалану
Революциялық толқыннан кейінгі «тұрақтану» және үміт иллюзиясы
1918–1923 жылдары елді дүр сілкіндірген революциялық шайқастардан кейін Германияда буржуазиялық құрылыстың салыстырмалы түрде нығайған кезеңі басталды. Оңшыл социал-демократтар неміс жұмысшыларының едәуір бөлігін «экономикалық және саяси прогресс жолы ашылды» деген сенімге иландыра алды. Рейхстагта социал-демократия позициялары күшейген сайын, олар еңбекшілер мүдделерін елеулі дәрежеде қорғайды, капиталистік қанауды шектейді деген күтім тарады.
Тап қайшылығының бәсеңдеуі туралы пікірлерге ауыл шаруашылығы өндірісінің белгілі бір жандануы да әсер етті. Алайда көп ұзамай бұрынғы жер иеленуші князьдар революция кезінде тартып алынған жер, орман және банктер құнын қайтаруды талап етті. Бұл талап демократиялық топтар арасында терең ашу-ыза туғызды.
Референдум және солшыл күштердің әлеуеті
Халық бұқарасының қысымымен СДПГ басшылары референдум өткізуге келісуге мәжбүр болды. Онда 14,5 млн сайлаушы (барлық сайлаушының 38%-ы) князьдердің жеке меншігін толық экспроприациялауды қолдап дауыс берді. Бұл нәтиже солшыл күштердің қимыл бірлігінің зор мүмкіндіктері бар екенін көрсетті.
Реваншизм, милитаризм және 1929 жылғы дағдарыстың соққысы
Экономикалық өрлеуді пайдаланған буржуазиялық партиялар дүниежүзілік соғыстағы жеңіліс үшін кек алу идеясын ашық насихаттады. Олар Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерін бағындыруды бірінші кезектегі мақсат еткен жоспарлар құра бастады. Социал-демократ жетекшілері де Версаль шартының шектеулерін жою жолындағы күресті желеу етіп, монополиялардың милитаристік ұмтылыстарын қолдады.
1929 жылдың соңында басталған әлемдік экономикалық дағдарыс Германияда айрықша ауыр өтті: жұмыссыздық 4,5 миллион адамға жетті, жалақы шамамен екі есеге азайды. Жұмысшылар ереуілдер мен демонстрациялар арқылы өмірлік мүдделерін қорғауға тырысты. Дағдарыс қаланың орта топтарына, шаруаларға, ұсақ саудагерлер мен кәсіпкерлерге де ауыр соққы болды.
Капиталистер дағдарыстың ауыртпалығын жұмысшы табының мойнына жүктеуге ұмтылды. Үкімет бірінші қажетті тауарларға салықты өсіріп, пенсияны қысқартты, 21 жасқа толмаған жұмыссыздарға берілетін жәрдемді алып тастады. Бұл шаралардың көпшілігі рейхстагты айналып өтетін төтенше декреттер арқылы жүргізілді.
Әлеуметтік салдар
- Жұмыссыздықтың жаппай өсуі және тұрмыстың құлдырауы.
- Орта топтардың күйзелісі және радикалдануға бейімділік.
- Декреттік басқару арқылы демократиялық рәсімдердің әлсіреуі.
Саяси бағыт
- Реваншистік насихаттың күшеюі.
- Әскери тапсырыстарға сүйенген экономиканы қайта құру.
- Монополиялардың ықпалының артуы.
Фашистік диктатура және еңбек қатынастарының қайта құрылуы
Фашистік биліктің орнауы Германия экономикасының терең дағдарыс кезеңімен тұспа-тұс келді. Осы жағдай еңбекшілердің ахуалын сипаттайтын көптеген көрсеткіштердің мәнін өзгертті: жұмыссыздықтың көбеюі жәрдемақы мөлшерінің құбылуына әкеліп, оны алу шарттары қиындай түсті. Бұрынғы жұмыс күні ұзақтығы туралы нормалар да мазмұнын жоғалтты: қысқартылған жұмыс аптасы «жасырын жұмыссыздықтың» бір түріне айналды.
Жұмыс күшінің «артық» болуы реттелмейтін, келісім-шартсыз ауыр қара жұмыс түрлерінің кеңеюіне жол ашты. Герман фашизміне тән белгі — еңбек мәселесін шешуде мемлекеттік-монополистік реттеуге сүйену болды. Фашистік биліктің 12 жылының 4 жылы соғысқа дайындыққа, 6 жылы соғысқа жұмсалды; экономика бұл кезеңде қалыпты дамыған жоқ.
Кәсіподақтардың орнына: «Неміс еңбек майданы»
Веймар Республикасында жұмыс күшін сату қатынастары салыстырмалы түрде құқықтық шеңберде жүрсе, фашистік өкімет бұл жүйені түбегейлі өзгертті. Таратылған кәсіподақтардың орнына «Неміс еңбек майданы» құрылып, оған мүшелік барлық жұмысшылар мен қызметкерлер үшін міндеттелді. Іс жүзінде бұл ұйым өндірістегі нацистік партияның құралына айналды.
Майдан жанынан спорт, мәдениет және туристік үйірмелер ашылып, еңбекшілердің бос уақыты да бақылауға алынды; мақсат — еңбек әлеуетін фашизм мүддесіне бағындыру және шовинистік тәрбиені күшейту болды.
Еңбек құқығын әкімшілік арқылы басқару: заңдар мен «қамқоршылар»
1933 жылғы мамырдан кейін еңбек қатынастары «өндіріс көсемі» қағидасына жақындай түсті. 1933 жылғы заң провинциялық билік ұсынған кандидаттардан ірі шаруашылық аудандарына «еңбек қамқоршыларын» бекіту құқығын империялық канцлерге берді. Ал 1934 жылғы 20 қаңтардағы «Ұлттық еңбекті реттеу туралы» заң еңбек уақыты, жалақы мөлшері, жұмысқа алу мен жұмыстан шығару, айыппұл белгілеу сияқты тетіктерді өндіріс басшысының қолына шоғырландырды.
Фашистер «жұмысшы мен капиталистің әлеуметтік теңдігі» туралы ұранды кеңінен таратты. Бұл ұран жұмысшыларға «қожайындармен теңбіз» деген елес қалыптастыруға қызмет етті, ал нақты реттеу тетіктері жұмыс беруші тараптың пайдасына шешілді.
Сенімділер кеңесі
Көсемдердің басшылығымен өндірістерде «Сенімділер кеңесі» құрылды. Кандидаттарды кәсіпкерлер нацистік партияның жергілікті өкілдерімен келісіп ұсынатын болды. Егер сайлау өтпесе, еңбек қамқоршысы сенімділерді дауыс берусіз тағайындай алатын. Кеңестің нақты құқығы көбіне еңбек қамқоршысына өтініш жасаумен ғана шектелді, ал 1935 жылдан бастап сайлау мүлде тоқтатылды.
Жұмыс уақыты мен өмір сүру деңгейі
- 1938 жылы 10 сағаттық жұмыс күнін бекіткен заң қабылданды.
- Еңбекті интенсивтендіруді зерттейтін комитет құрылды.
- Тұтыну тауарлары мен азық-түлік импорты қысқарып, валюта стратегиялық заттарға жұмсалды.
Жұмыссыздықтың азаюы туралы миф және милитарланудың нақты механизмі
Гитлершілер «жұмыссыздыққа қарсы ауқымды күрес» туралы аңызды кең таратты. Алайда жұмыссыздықтың азаюы көбіне басқа себептерге байланысты болды: фашистер билікке келгенде ел дағдарыстың ең ауыр шегінен өтіп үлгерген еді, экономика біртіндеп жанданды. Ал 1933–1939 жылдары жұмыссыздықтың одан әрі қысқаруына әскери өндірістің кеңеюі және соғысқа жүйелі дайындық басты әсер етті.
1935 жылғы 26 маусымда 18–25 жас аралығындағы қыздар мен жігіттер үшін еңбек міндеткерлігі енгізілді: олар стратегиялық жолдар мен шекара бекіністерін салуға тартылып, алғашқы әскери дайындықтан өтті. Сонымен қатар жүз мыңдаған жұмыссыздар ауыл шаруашылығында юнкерлерге көмекші ретінде жіберілді.
Еріксіз еңбекке көшу: адамдарды орынға «бекіту»
Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында және соғыс барысында Германия біртіндеп еріксіз еңбек кеңістігіне айналды. Жұмысшыларды белгілі салаға бекіту үшін бірнеше заң қабылданды: 1934 жылы мамырда ауыл шаруашылығы жұмысшыларының басқа салаға ауысуына тыйым салынды; 1934 жылғы желтоқсанда және 1936 жылғы қарашада машина жасау мен металлургия жұмысшыларына еріксіз еңбек шаралары енгізілді.
1938 жылғы 22 маусымда Төрт жылдық жоспарды жүзеге асыру аясында жұмыс күшін бөлу ерекше қатаң сипат алды. Фашистік еңбек бюросы және өзге ұйымдар адамдарды жасына, жынысына, мамандығына қарамастан кез келген аймаққа, кез келген жұмысқа жіберуге кең өкілет алды. 1938 жылдан бастап түрмедегілер мен лагерьдегілер де жазасының мерзіміне қарамастан мәжбүрлі еңбекке тартылды.
Орта топ, қолөнершілер және мемлекеттік аппараттың «тазалану» саясаты
Дағдарыс кезеңінде буржуазия мен жұмысшылардың арасындағы аралық әлеуметтік топтардың едәуір бөлігі фашистер ұсынған идеяларға мойынсұнып, олардың негізгі әлеуметтік базасына айналды. Кейбір зерттеушілер фашистік қозғалыстың өзегінде «құрып кету қаупінен қорыққан орта топтың өзін сақтап қалу үшін билікті өз қолына алуға ұмтылысы» болғанын атап өтті.
Қолөнершілер мен ұсақ саудагерлерді «тыныштандыру» мақсатында бірқатар шектеуші заңдар қабылданды: әмбебап дүкендерде жаңа қолөнер бөлімдерін ашуға тыйым салу, жаңа сауда кәсіпорындарын ашуды шектеу, бағадан төмен сатуға қылмыстық жаза енгізу сияқты шаралар қолданылды. Көшеде сауда жасау заңмен тыйым салынды.
1933 жылғы 1 желтоқсаннан бастап мемлекеттік аппаратта Веймар Республикасынан қалған кадрларды «тазарту» жүргізілді: арнайы білімі жоқ әрі 1918 жылғы 9 қарашадан кейін қызметке келгендер, «арийлік емес» шығу тегі барлар, сондай-ақ фашистік мемлекетке адалдығы күмәнді деп танылғандар қызметтен қуылды.
Бюрократиялық құрылымдардың күшеюі
1935 жылы ірі бюрократиялық құрылым — сословиелік басқарма жүйесі қалыптасты. Қолөнер саласындағы тапсырыс бөлу, шикізат жеткізу, баға белгілеу және өндіріс ішіндегі дауларды шешу осы жүйе арқылы реттелді. 1933–1939 жылдары мемлекеттік және коммуналдық мекемелердегі чиновниктер саны екі есеге өсіп, халықтың 18,4%-ына жетті деп көрсетіледі.
Мемлекеттік-монополистік капитализм және ашық террорлық диктатура
Монополистік капитализмнің мемлекеттік-монополистік капитализмге ұласуы жеделдеді: монополия күштері мемлекет күштерімен бірігіп, біртұтас механизм құруға ұмтылды. Мемлекет шаруашылықтың әртүрлі салаларын дамытуды ғана емес, еңбек пен капитал арасындағы қатынастарды да реттеуге тырысты. Монополияларға тиімді әскери тапсырыстар, қарыздар, субсидиялар беріліп, салықтық жеңілдіктер жасалды.
Дүниежүзілік дағдарыстан кейінгі өнеркәсіптік жандану әлсіз әрі біркелкі болмады. Дегенмен үкімет пен монополиялардың экономиканы әскери арнаға бұруы және сыртқы саясатта басқыншылық бағдарламаны іске асыруға көшуі бірқатар салаларда қозғалыс туғызды. Осы кезеңде монополистік буржуазия буржуазиялық демократиядан бас тартып, ең реакцияшыл күштерді — фашистерді — билікке әкеліп, ашық террорлық диктатура орнатты.
Жұмысшылар жағдайын күрт төмендеткен шаралар қатарында: ұжымдық шарттар жүйесін жою, фабрика-зауыт комитеттерін тарату, жұмыс орнын ауыстыруды шектеу, жұмыс уақытын ұзартуға мүмкіндік беру сияқты қадамдар болды. Бұл саясат пролетариаттың бұрынғы әлеуметтік жеңістерін жойып, мәжбүрлі еңбек жүйелерін күшейтуге әкелді.
Бірыңғайлау саясаты
Қоғамды «біркелкілендіру» мақсатымен гитлерлік партиядан өзге партиялардың барлығы таратылды. Кәсіподақтар жойылып, олардың орнына «Неміс еңбек майданы» енгізілді; жастар үшін еңбек міндеті әскери лагерьлер арқылы ұйымдастырылып, бекініс пен жол құрылысы сияқты жұмыстарға бағытталды. Бұл еңбек лагерлері жұмыссыздықты ішінара қысқартумен қатар, жастардың бір бөлігіне саяси ықпал етуді жеңілдетті.