Жалпы барлық адамдардың гипноз ықпалына
Гипноз ұғымы және оның ұйқымен айырмашылығы
Гипноз — иландыру арқылы жасанды түрде туындайтын адамның ерекше психикалық күйі. Мағынасы жағынан ол әдеттегі ұйқыдан едәуір ерекшеленеді: гипноз кезінде қабылданатын ақпарат толық емес, белгілі бір сүзгіден өтіп, іріктеліп өңделеді.
Негізгі түйін
Гипноз — ұйқының көшірмесі емес, иландырудың күшеюімен және сананың ақпаратты таңдаулы қабылдауымен сипатталатын ерекше күй.
Гипноздың үш сатысы
Гипнозды шартты түрде үш сатыға бөледі. Әр сатыда адамның қимыл-қозғалысы, қабылдауы және илануға бейімділігі әртүрлі деңгейде көрінеді.
1) Сомнолеция (ұйқышылдық)
- Адам ауызша иландыруға әлі де қарсылық көрсете алады.
- Көзін ашуы мүмкін.
2) Гипнотакция немесе жеңіл ұйқы (транс)
- Қол-аяқтың қозғалмауы байқалады (каталепсия).
- Көзін аша алмайды, илануға бейім келеді.
- Гипноздан шыққанда амнезия (ұмыту) әдетте байқалмайды.
3) Сомнамбулизм (терең ұйқы)
- Гипноз жасаушыға толық бағынуымен сипатталады.
- Оянғаннан кейін адам болған жайттарды ұмытып қалуы мүмкін.
Ғалымдар көзқарасы: Бехтерев және Павлов
В. М. Бехтерев
Оның пікірінше, гипноз — санаға ену, яғни қабылдаушы адамның еркінен тыс, кейде ықыласынсыз және көбіне сын көзімен бағалауға келмейтін бөтен ойды санасына дарыту үдерісі.
И. П. Павлов
Павлов гипноз кезінде сөздің ми қыртысына тежелу күшейіп, тонус төмендеген жағдайда әсер ететінін атап өтеді. Осы кезде пайда болған қозу толқыны теріс индукция арқылы көрші аймақтарда тежелуді тереңдетіп, сөздің ықпалын күшейтеді. Нәтижесінде иландыру ұзақ із қалдырып, емдік әсердің тұрақтылығын арттыруы мүмкін.
Иландыру және өзін-өзі иландыру
Иландыру — адамдардың бір-біріне ықпал етуінің табиғи тетігі, әлеуметтік қатынастың қалыпты бөлігі. Адам бала кезінен бастап белгілі бір «ақиқаттарға» сендіріледі, ал қоғамда әр сөз, ой, пікір кең таралып, көптеген адамдарға дайын рухани тәжірибені пайдалануға мүмкіндік береді.
Өзін-өзі иландыру
Иландырудың бір түрі — өзін-өзі иландыру. Бұл кезде санаға тек белгілі бір ой ғана емес, сонымен қатар шартты түрде эмоциялық әсерлену де енеді. Яғни адамның ішкі күйі (алаң, сенім, үміт) ойдың ықпалын күшейте алады.
Гипнозға көнгіштік деңгейі
Жалпы алғанда, адамдардың гипноз ықпалына көнгіштігі біркелкі емес:
Көнгіштікке жоғары жүйке іс-әрекетінің типтік ерекшеліктері ықпал етеді. Мәселен, холерик, меланхолик және флегматик типтерінде реакция ерекшеліктері әртүрлі болуы мүмкін. Ауызша иландыру арқылы жоғары жүйке қызметінің кейбір қырларын уақытша өзгертуге болады.
Гипноз кезіндегі өзгерістер және медицинадағы қолданылуы
Гипноз кезінде иіс, дәм сезу мен көрудің сапасы, қарқыны және ұзақтығы өзгеруі ықтимал. Осыған байланысты дәрігерлер гипноздық иландыруды кей жағдайларда емдеу шарасы ретінде қолданады.
Эмоция мен мінез-құлыққа әсері
Иландыру арқылы жағымды немесе жағымсыз эмоциялық күйлерге, парасаттық-өнегелік және эстетикалық сезімдерге ықпал етуге болады. Гипноздық жағдайда адамның қимыл-әрекеті мен ойлау ерекшеліктері өзгергенімен, ол әдетте «бұйрық берілді» деп, орынсыз немесе өнегесіз қылыққа бара бермейді.
Тетігі толық ашылмаған құбылыс: Симонов пікірі
Бүгінге дейін гипноз бен иландырудың нақты тетігі толық айқындалған жоқ. П. В. Симонов гипнозды «ұйқылы тежелу» немесе ұйқы мен сергектік арасындағы аралық күй ғана емес, сергектіктің бір түрі деп қарастырады.
Жалпы алғанда, гипноз бен сергектіктің айырмашылығы — ми құрылымдары арасында әрекеттік байланыстардың өзгеше түрде қалыптасуында. Сергектік күйден гипнозға ауысу көбіне ұйқының жеңіл сатысында (сомнолеция) басталып, ми құрылымдарының өзара ықпалдасуын қайта ұйымдастыруға әкелуі мүмкін.
Гипноз және «жұмбақ» құбылыстар туралы пікірлер
Гипнозды кейде адам психикасының жұмбақ құбылыстарының қатарына жатқызады. Осы тұрғыда парапсихология зерттейтін кейбір құбылыстар аталады: экстрасенстік түйсіктер, телепатия, сәуегейлік, проскопия (зерделік), болжампаздық (болашақ оқиғаларды немесе ойды сезу), психокинез (ой күшімен затты қозғалту), парадиагностика және басқа да түсініктер.
Ескертпе
Бұл бағыттар көбіне даулы және ғылыми қауымдастықта әркелкі бағаланады. Гипноздың клиникалық қолданылуы мен парапсихологиялық интерпретацияларды бір ұғым ретінде қарастырмау маңызды.