Азаматтық қоғам институттарын дамытудың кұқықтық негіздері
Азаматтық қоғам: ұғымы және айрықша белгілері
Қоғамның тарихи дамуы мен күнделікті қарым-қатынастарында оның әртүрлі түрлері қалыптасады: өндірістік, шаруашылық, әлеуметтік және азаматтық қоғам. Осылардың ішіндегі ең күрделісі әрі ең терең мазмұнға ие құбылыс — адаммен бірге үздіксіз дамып отыратын азаматтық қоғам.
Азаматтық қоғам — мемлекеттік құрылымнан тыс қалыптасатын әлеуметтік-экономикалық және мәдени-рухани қоғамдық қатынастардың жиынтығы. Бұл қатынастарға қатысушылардың табиғи және азаматтық құқықтары, бостандықтары мен міндеттері автономды даму тетіктері арқылы қамтамасыз етіледі.
Тұрақтылық
Азаматтық қоғам уақытпен шектелмейді, үзілісті сипатта болмайды және мемлекет аумағын толық қамтитын біріктіруші күш ретінде көрінеді.
Автономия
Қоғамдық қатынастардың бір бөлігі мемлекеттен тыс жүзеге асады, бірақ құқықтық тәртіп пен кепілдіктер азаматтың дербестігін қорғауға бағытталуы тиіс.
Қазақстандағы конституциялық негіздер
Қазақстан Республикасының Конституциясы азаматтық қоғамның дамуын мемлекетке толық бағындырмай, әлеуметтік бағдарлы нарықтық экономиканы және жеке адамның автономиясын орнықтыру үшін қажетті құқықтық жағдайлардың негізін қалаушы акт ретінде қарастырылады. Конституциядағы бірқатар нормалар азаматтық қоғам институттарының еркін дамуына алғышарт жасайды.
Конституциялық алғышарттар
- Мемлекеттік меншік пен жеке меншіктің тең дәрежеде танылуы және қорғалуы
- Адам және азамат құқықтарының кең ауқымды әрі біртұтас кешенін бекіту
- Отбасы, ана, әке және баланың мемлекеттік қорғауда болуы
- Идеологиялық және саяси әр алуандылық қағидаты
Конституциялық бағдар азаматтық қоғаммен сабақтас: елімізде демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет құру — ең күрделі әрі жауапты стратегиялық мақсаттардың бірі.
Саяси жүйе және тарихи заңдылықтарды түсіну
Қоғам өмірге келген сәттен бастап оның мақсат-мүддесі, даму бағдарламасы, саясат пен билік нысандары айқындалады. Бұл міндеттерді орындауда қоғамның саяси жүйесі маңызды рөл атқарады: қоғамдық бағдарламаны әзірлейді, саяси биліктің мазмұнын толықтырады және оны іске асыру механизмдерін қалыптастырады.
Адамдар тарихтың объективті заңдарын жасамайды да, бұза алмайды. Дегенмен, олар тарихи дамудың заңдылықтарын танып-білу арқылы сол заңдардың ықпалын қоғамдық қайта құруға пайдалануға қабілетті. Жағдайды өзгерту арқылы нәтижені үдетуге немесе баяулатуға мүмкіндік бар.
Азаматтық қоғам идеясының тарихи бастаулары
Азаматтық қоғам — адамзат дамуының нәтижесі, өркениеттің өнімі. Зерттеушілер «азаматтық қоғам» терминінің тамырын Көне Рим дәуірімен байланыстырады. Римдіктер жаулап алған аумақтарында белгілі бір тәртіп орнатып, азаматтарына қолайлы жағдай жасауға ұмтылды. Бірақ империядағы халықтардың бәрі бірдей рим азаматы мәртебесіне ие болмады: қоғам патрицийлерге, плебейлерге және құлдарға бөлінді. Жалпыға бірдей құқықтар мен еркіндіктер көбіне үстем топтардың еншісінде қалды.
Тарихи тұрғыдан алғанда, азаматтық қоғамның қалыптасуы мен дамуы — мемлекет пен құқық тарихындағы өзекті кезең. Оның кейбір элементтері көне Грецияда, Римде және басқа да елдерде байқалды: қолөнер мен сауданың дамуы, рим жеке құқығы сияқты институттардың қалыптасуы, ақшалай-тауарлық өндірістің кеңеюі кейінгі азаматтық қоғам құрылымдарының орнығуына әсер етті.
Аристотель
Мемлекетті түсіндіру үшін алдымен «азамат» ұғымын айқындау қажет деп қарастырды. Оның пайымдауында мемлекет — азаматтардың бірлестігі, сондықтан «мемлекет» пен «азаматтық қоғам» ұғымдары мағыналық жағынан жақын қолданылды.
И. Кант
Құқықтық мемлекет идеясының философиялық негізін талдады. Қоғамның өзекті міндеті ретінде жеке адамның қадір-қасиетін, ар-намысын, бостандығын және теңдігін қорғауды көрсетті; бейбітшілікке құқықтық негіздегі дербес республикалар мен федеративті құрылымдар арқылы ұмтылу идеясын ұсынды.
Г. В. Ф. Гегель
«Құқық философиясында» азаматтық қоғамды қазіргі дәуірде қалыптасқан, бастапқы идеясы құқықтар болып табылатын жүйе ретінде түсіндірді. Оның ойынша, азаматтық қоғам — жеке мүдделер тоғысатын, бірақ адамдар бір-бірінсіз өз мүддесін жүзеге асыра алмайтын кеңістік.
К. Маркс және Ф. Энгельс
Азаматтық қоғамды жеке тұлғалардың экономикалық, құқықтық және өзге қатынастар арқылы байланысу жүйесі ретінде қарастырды. Меншік нысандарының өзгеруі мен еңбектің бөлінуі мемлекет пен қоғам арақатынасының динамикасын айқындайтынын көрсетті.
Тепе-теңдік қағидаты
Азаматтық қоғамның бастапқы тірегі — адамның құқықтары мен бостандықтарының қорғалуы. Дегенмен, мемлекет пен қоғам бір-бірінен алшақтап кетпеуі керек: үйлесім жоғалған жағдайда басқарудың әлсіреуі мен тұрақсыздық қаупі туындайды. Сондықтан мемлекеттік органдар азаматтық қоғам институттарының дамуын құқықтық база арқылы жүйелі түрде қамтамасыз етуге, ал саясат қоғамдық қажеттіліктерді ескеруге міндетті.
Азаматтық қоғамның құрылымы: тұлға және институттар
Азаматтық қоғам құрылымының өзегінде адам тұрады. Тұлға — қоғамның негізгі элементі әрі «діңгегі»: адамдардың бірлестіктері мен ұйымдары, одақтар, еңбек ұжымдары, саяси партиялар, сондай-ақ олардың өзара қатынастары азаматтық қоғамның құрамдас бөліктерін құрайды.
Жеке тұлғаның негізгі құқықтары мен бостандықтары
Қауіпсіздік және еркін өмір сүру
Өмір сүру жағдайын дербес айқындау және қауіпсіздіктің сақталуы.
Ар-намыс пен ар-ожданды қорғау
Қадір-қасиетті қорғау және заң алдындағы теңдік қағидаты.
Жеке меншікке қол сұқпаушылық
Меншік құқығын тану және құқықтық қорғау тетіктері.
Еңбек ету және кәсіпкерлік еркіндігі
Еңбек таңдауы, экономикалық белсенділік және бәсекелестік мүмкіндігі.
Отбасы құпиясы және тұрғын үйге қол сұқпаушылық
Жеке өмірдің қорғалуы және үйдің қауіпсіздігі.
Тілді таңдау және қолдану
Қарым-қатынас тіліне қатысты еркін таңдау құқығы.
Бұл құқықтар заңмен белгіленген міндеттермен қатар жүреді және құқықтық мәдениеті қалыптасқан азамат арқылы ғана толыққанды жүзеге асады.
Үшінші сектор және құқықтық реттеу
Азаматтық қоғамның маңызды атрибуттарының бірі — дамыған «үшінші сектор». Оның әртүрлі мүдделерді білдіретін негізгі құрылымдарына үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) жатады. Сонымен қатар қоғамдық-саяси партиялар, бірлестіктер және коммерциялық емес ұйымдар азаматтық қоғамның басты институттары ретінде мемлекет тарапынан айқын әрі тұрақты құқықтық нормалармен қамтамасыз етілуі тиіс.
Қазақстандағы негізгі заңнамалық негіздер
- 1996 жылғы 31 мамыр — «Қоғамдық бірлестіктер туралы» ҚР Заңы
- 2001 жылғы 16 қаңтар — «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» ҚР Заңы
- 2002 жылғы 15 шілде — «Саяси партиялар туралы» ҚР Заңы
Қаржылық орнықтылық мәселесі
Қазіргі кезеңде көптеген ҮЕҰ үшін сыртқы қолдаусыз өмір сүру қиын: жүргізілген сауалнамаларда ұйым басшыларының бір бөлігі гранттық қолдаусыз қызметті сақтау мүмкін еместігін немесе айтарлықтай күрделенетінін көрсеткен.
Саясат пен басқарудағы рөл
Азаматтық қоғамды жетілдіру үшін дамыған елдердің оң тәжірибесіне сүйене отырып, ұлттық ерекшелікке сай бағыт айқындалуы қажет. ҮЕҰ мәртебесін көтеру және олардың ықпалын арттыруда өкілетті органдардың ашық, серіктестікке негізделген шешімдері маңызды.
Қорытынды тұжырым
Азаматтық қоғам институттарын дамыту — ұзақ тарихи үдеріс. Оның табысты болуы үшін құқықтық база толыққанды әрі тұрақты болуы, ал азаматтар құқықтық сана мен құқықтық мәдениетті күнделікті тәжірибеде нығайтуы қажет. Мемлекет пен қоғамның өзара ықпалдастығы құқықтарды қорғауға, қоғамдық сұранысты ескеруге және демократиялық дамуды орнықтыруға бағытталуы тиіс.