Жалпы қоңыр және сұр қоңыр топырақтар
Дәрістің мақсаттары
- Топырақ түзілу факторлары
- Топырақ түзілімдік үрдістер
- Сортаңданған топырақтар және солодтар
- Торы топырақтар және олардың типшелері
- Тақырлау топырақтар
- Тауалды-шөлдік далалардың торы және сұр торы топырақтары
- Құрғақ субтропикалық далалардың сұр-қоңыр және қоңыр топырақтары
- Тропикалық шөлейттер мен шөлдердің қызыл-торы топырақтары
- Терістік суық шөлді зонаның топырақтары
Шөлді зона: ылғал тапшылығы және тұздардың жиналуы
ТМД елдерінің оңтүстігінде жауын-шашын мөлшері өте аз болғандықтан, биологиялық тіршілігі әлсіз дамыған шөлді зона қалыптасқан. Бұл зона ТМД аумағының шамамен 9–10%-ын қамтиды, жалпы көлемі 220 млн гектардан асады. Оның негізгі бөлігі Қазақстан мен Орта Азия республикаларында, ал аздаған бөлігі Каспий маңының терістік-батысындағы Астрахань облысы аумағында орналасқан.
Климаттық жағдай
- Күн сәулесі мол, вегетациялық кезең ұзақ
- Жылдық жауын-шашын: 80–120 мм
- Булану мүмкіндігі жауын-шашыннан 10–15 есе жоғары
Топырақ пен өсімдік жамылғысы
- Органикалық зат аз: гумус 0,5–1,5%
- Түсі ашық, бозғылт келеді
- Өсімдіктер сирек: шөлге бейімделген бұта мен сор шөптер, кей жерлерде өсімдік мүлде болмайды
Зона ішіндегі айырмашылық
Зонаның терістік бөлігінде негізінен жусанды қауымдастықтар таралған, мұнда құба (бурые) топырақтар қалыптасады. Оңтүстікке қарай жусанды-соршөптер басым болып, сұр құба (серобурые) топырақтар түзіледі.
Негізгі үрдіс: тұздардың шоғырлануы
Сулану аз, булану жоғары болғандықтан, топырақта карбонаттар, гипс және суда тез еритін тұздар жиі жиналады.
Шаруашылықтағы маңызы
Шөлдің көп бөлігі жайылым ретінде пайдаланылады. Мұнда жайылымдық сор шөптер жақсы бейімделген, сондықтан түйе мен қой шаруашылығы, әсіресе қаракөл қойын өсіру кең тараған. Сонымен қатар бұл зонада тақырлар мен құм басқан алқаптар да едәуір кездеседі.
Субтропикалық белдеу
А) Оңтүстік тау етектеріндегі шөлді даланың сұр топырақтары
Бұл топырақтар ТМД аумағында негізінен Орта Азия республикалары мен Оңтүстік Қазақстанның тау етектері және тау баурайларында таралған. Аздаған көлемі Әзірбайжандағы Кура–Аракс ойпатының тауаралық және тау етектік бөліктерінде кездеседі.
Неге субтропикалық белдеуге жатады?
Бұл аймақтарда жаз ұзақ әрі ыстық, ал қыс әдетте қатты суық болмайды. Орта Азия мен Әзірбайжанда қыстың өзі салыстырмалы жылы өтеді.
- Зонаның көлемі
- 32 млн гектар (ТМД аумағының шамамен 1,5%)
- Негізгі ерекшелік
- Ерте көктемде ылғалдың мол түсуі және оның топыраққа жақсы сіңуі
Ғылыми зерттелу тарихы
- С.С. Неуструев (1910) сұр топырақтардың құрамын алғаш зерттеп, осы терминді қолданды; 1908–1914 жылдары Шымкент маңында бұл топырақ типін анықтады.
- А.Н. Розанов (1951) Орта Азияның сұр топырақтарын жан-жақты және терең зерттеді.
Табиғи жамылғы және гумус
Ерте көктемгі ылғалды тиімді пайдалануға бейімделген, тез пісіп-жетілетін өсімдіктер — эфемерлер — қалың өседі. Сұр топырақтарда гумус мөлшері әдетте 1,5–3,0% аралығында.
Зонашаларға бөлінуі
Сұр топырақтар үш зонашаға бөлінеді: күңгірт, кәдімгі және ашық сұр. Тауға жақындаған сайын жауын-шашын молайып, өсімдік жамылғысы қалыңдайды — осының нәтижесінде күңгірт сұр топырақтар қалыптасады. Таудан алыстаған сайын ылғал азайып, шөл зонасына өтпелі шекарада ашық сұр топырақтар түзіледі. Дегенмен, барлық тау етектерінде бұл зонашалар толық әрі бірізді алмаса бермейді: кейбірі жергілікті табиғи жағдайларға, әсіресе таулардың көлемі мен биіктігіне байланысты кездеспеуі мүмкін.
Маңызды белгі
Жерасты және жерүсті ағындарымен жақсы қамтамасыз етілуіне байланысты, сұр топырақтарда зиянды тез еритін тұздар әдетте жиналмайды.
Морфологиялық құрылысы (типтік кескін)
A қабаты
0–15(20) см
Шымды-қарашірінді қабат. Көктемгі жауын-шашын жеткілікті болғандықтан, эфемерлер қалың өсіп, топырақ бетінде 0–5(7) см шымды қабат түзеді. Түсі орналасуына қарай күңгірт сұрдан ашық сұрға дейін өзгереді. Механикалық құрамы шаңды-сазды, құрылымы борпылдақ, тамырлануы жақсы.
B қабаты
20–60 см
Иллювиалды-карбонатты қабат. Түсі ашық сұр, карбонатты қосылыстар жиі байқалады. Құрылымы борпылдақ, механикалық құрамы шаңды-сазды. Тамырлануы әлсіздеу.
BC қабаты
60–80 см
Сары түсті, шаңды-сазды қабат. Құрылымы борпылдақ; карбонаттармен қатар гипс те кездеседі.
Ә) Ауыспалы-ылғалды құрғақ шөпті-орманды және субтропикалық саванналы облыстардың топырақтары
Бұл алқаптардың зоналық топырақтары қоңыр және сұр-қоңыр түсті. ТМД елдерінде олар негізінен таулы өңірлердің құрғақ шөпті-орманды және сирек орманды бөліктерінде таралған.
Климаттық сипаттама
Климат Жерорта теңізі аймағына ұқсас: қысы ылғалды әрі жылы, жазы құрғақ және ыстық; қар жамылғысы өте аз немесе мүлде болмайды. Осыған байланысты қыстағы және жаздағы гидротермиялық режимдер айқын ерекшеленеді.
Минералдардың өзгеруі
Қыстың ылғалды әрі жылы кезеңінде алғашқы минералдар белсенді үгіліп, нәтижесінде балшықты құрамдағы екінші минералдар түзіледі (гидрослюдалы, монтмориллонитті-илитті құрам басым).
Қоңыр (қызыл-қоңыр) топырақтардың морфологиялық кескіні
A қабаты
0–35(50) см
Қарашірінді қабат. Түсі қоңыр, құрылымы кесекті-капролитті; төмендеген сайын кесекті-жаңғақты құрылымға ауысады. Механикалық құрамы тереңдеген сайын ауырланады.
B1 қабаты
40–80 см
Қатты балшықтанған, кальциймен қаныққан қабат. Түсі ашық қоңыр немесе қызыл-қоңыр, құрылымы кесекті-жаңғақты. Карбонаттар шоғырланған бөліктерде түсі ашықтау, қоңыр-құба, тығыз, жаңғақты құрылымды; карбонатты жаңа түзілістер байқалады.
C қабаты
100–120 см
Сары түсті. Механикалық құрамы жеңілдейді, карбонат мөлшері де азаяды.
Ескерту
Сұр-қоңыр топырақтарда ылғалдың аз болуына байланысты балшықтану процесі салыстырмалы түрде тежеледі.
Құнарлылығы және ауыл шаруашылығындағы қолданылуы
Қоңыр және сұр-қоңыр топырақтар табиғи күйінде құнарлы болып келеді. Олар ерте пісетін азықтық және, әсіресе, жемісті дақылдар өсіруде кең қолданылады. Жаздағы құрғақшылық кезеңінде қосымша суару жүргізілсе, өнімділік айтарлықтай артады.
- Мақта
- Жүзім
- Бау-бақша дақылдары
- Темекі
- Көкөністер
- Азықтық дақылдар
Мысалы, Өзбекстанның Бостандық ауданындағы қоңыр топырақты тау беткейлерінде жабайы жемісті ағаштар, оның ішінде бағалы жаңғақ ағаштары өсіп, өнім береді.