Қылмыстың құқықтағы қылмыстың анықтамасы

Қылмыс ұғымының құқықтағы анықтамасы

Қылмыс ұғымы — қылмыстық құқықтың негізгі категорияларының бірі. Ол қылмыс деп танылатын әрекеттердің маңызды, елеулі қасиеттерін айқындайды. Заң жүзіндегі анықтама әрі әдістемелік, әрі практикалық мәнге ие: ұғымға берілетін мағына қылмыстық заңнаманың тиімділігіне, құқық бұзушылықтың алдын алуға арналған құқықтық және арнайы шараларды таңдауға тікелей ықпал етеді.

ҚР ҚК 9-бабы (негізгі формула)

Қылмыстық кодекспен жазалау қатерімен тыйым салынған айыпты қоғамдық қауіпті әрекет (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) қылмыс деп танылады.

Жалпы бөлім

Оқуға ыңғайлы құрылым

анықтаманың тарихи негіздері;
әрекет пен әрекетсіздік шекарасы;
қылмыс пен «маңызы шамалы әрекет» айырмасы;
қылмыстың негізгі белгілері: қоғамдық қауіптілік, құқыққа қайшылық, кінә, жазаланушылық.

Тарихи эволюция: формальды және материалдық тәсілдер

Қылмыстық-құқықтық әдебиетте қылмыс ұғымының тек «жазаға жататын әрекет» ретінде берілетін формальды анықтамасына қатысты әртүрлі көзқарастар қалыптасты. Мұндай формальды тәсіл алғаш рет 1791 жылғы Франция Қылмыстық кодексінде көрініс тауып, кейін 1810 жылғы Наполеон кодексі арқылы көптеген мемлекеттердің кодекстеріне тарады.

1919 жылғы РКФСР қылмыстық құқығында қылмыс қоғамдық қатынастар тәртібін бұзу ретінде берілді. Кеңестік кезеңде қылмыс ұғымы негізінен материалдық сипатта түсіндірілді: 1922 жылғы РКФСР ҚК қылмысты кеңестік құрылыстың негізіне немесе құқық тәртібіне қауіп төндіретін қоғамдық қауіпті әрекет деп таныды.

1958 жылғы Негіздерде де қоғамдық қауіптілік кең ауқымда сипатталып, қылмыс социалистік құрылысқа, меншікке, жеке адамға және азаматтардың құқықтарына қол сұғатын әрекеттер ретінде көрсетілді. Кейінірек қылмыс ұғымының заңдық конструкциясы құқық қолдану тәжірибесінде заңдылық қағидатын қамтамасыз етуге көбірек бағытталды.

Қысқаша таймлайн

1791–1810

Франция

Формальды анықтамаға жол ашқан кезең.
1919–1926

РКФСР

Материалдық тәсіл: қоғамдық қауіптілік алдыңғы қатарға шықты.
1958

КСРО Негіздері

Қылмыс ұғымы кең мазмұнда берілді.
1997 →

Қазақстан

ҚР ҚК 9-бабы: заңдылық пен құқық қолдануға бейімделген анықтама.

Іс-әрекет және әрекетсіздік: қылмыстық мінез-құлықтың екі нысаны

Іс-әрекет (белсенді нысан)

Қылмыстық-құқықтық әрекет күрделі сипатта болуы мүмкін және ол Қылмыстық кодекспен айқындалады. Мысалы: заңсыз банктік қызмет (ҚР ҚК 191-бабы), есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды заңсыз дайындау, иемденіп алу, сақтау, тасымалдау, жөнелту және сату (ҚР ҚК 259-бабы).

Басталу сәті қасақана қылмыстарда көбіне қылмыс жасауға жағдай туғызуға бағытталған нақты дене қимылынан байқалады.

Абайсыздық жағдайында басталу сәті — зиян келтіру қаупі туындаған немесе қорғалатын объектіге зиян келтіру басталған уақыт.

Әрекетсіздік (енжар нысан)

Әрекетсіздік — дененің «тыныштық күйімен» сипатталатын енжар түр. Қылмыстық әрекетсіздік адамның істеуге тиіс және нақты жасай алатын әрекетті орындамауынан көрінеді.

Жауаптылық үшін қажетті үш шарт

адамның белгілі бір міндетті орындауға тиіс болуы;
нақты жағдайда сол міндетті орындауға мүмкіндігі болуы;
талап етілетін әрекетті орындамауы.

Қылмыс пен «қылмыс белгілері бар әрекет»: теңестіруге болмайтын ұғымдар

Қылмыстық құқық теориясында қылмыс ұғымы мен қылмыс белгілері бар әрекеттің арақатынасы жиі талқыланады. Кейбір еңбектерде бұл екеуі теңестіріліп жатады, бірақ мұндай теңдестік дұрыс емес.

Қылмыс белгілері бар әрекет кей жағдайда ҚР ҚК 9-бабының 2-бөлігіне сәйкес маңызы шамалы әрекет ретінде бағалануы мүмкін. Егер адам қылмыстық жаза қолданбай-ақ түзелу жолына түсе алса және әрекеттің қоғамдық қауіптілігі жеткіліксіз болса, онда іс қылмыс деп танылмайды.

Маңызы шамалы әрекет

Қоғамға келтірілген (немесе келтірілуі мүмкін) зиянның деңгейі қылмысқа тән дәрежеге жетпеген жағдайда қолданылады.

Ерекше жағдай: жағдайдың өзгеруі

ҚР ҚК 68-бабына сәйкес, сот қарауы кезінде жағдайдың өзгеруіне байланысты әрекет қоғамдық қауіпті емес деп танылса және адам да қоғамдық қауіпті болудан қалса, онда құқықтық ықпал ету шарасы қолданылмауы мүмкін.

Қылмыстың негізгі белгілері

ҚР қолданыстағы заңнамасы қылмысты сипаттайтын төрт негізгі белгіні айқындайды: қоғамдық қауіптілік, құқыққа қайшылық, кінәлілік және жазаланушылық. Осы белгілердің кемінде бірі болмаса, әрекет қылмыс ретінде бағаланбайды.

Жүйелік қағида

Белгілер бір-бірімен тығыз байланысты: әдетте заңшығарушы қоғамдық қауіпті әрекетке қылмыстық-құқықтық тыйым салады; ал қоғамдық қауіптілік жойылғанда, тыйым да алынып тасталуы мүмкін (декриминализация).

Тексеру тізімі

қоғамдық қауіпті ме?
ҚК нормасымен тыйым салынған ба?
кінә бар ма (қасақаналық/абайсыздық)?
жаза қолдану қатері қарастырылған ба?

Қоғамдық қауіптілік: қылмыстың әлеуметтік мәні

Қоғамдық қауіптілік — қылмыстың әлеуметтік мәнін ашатын негізгі материалдық белгі. Ол қылмыстық заңмен қорғалатын қоғамдық қатынастарға, мүдделерге немесе игіліктерге зиян келтіретін немесе зиян келтіруі мүмкін әрекеттерді қамтиды (ҚР ҚК 2-бабы).

Зиян түрлері

Материалдық, күш қолдану, психикалық, моральдық және өзге де нысандарда.

Елеулі зиян

Кейбір құрамдарда заң «елеулі зиян» ұғымын қолданады: ол көбіне бағалаушы санат және сараптама арқылы нақтыланады.

Сипат пен дәрежесі

Объектіге, зиян мазмұнына, кінә нысанына (ҚР ҚК 20–21-баптар) және өзге мән-жайларға тәуелді.

Сот тәжірибесінен логика

Қоғамдық қауіптілік дәрежесін бағалауда нақты істің мән-жайлары толық ескерілуі тиіс: ниет, себеп, тәсіл, жағдай, келтірілген зардаптың ауыртпалығы, қатысушылардың үлесі және басқа факторлар. Бұл талап ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 30 сәуірдегі қаулысында да көрсетілген.

Практикада ұсақ зиян келтірілген жағдайлар кейде шектен тыс қатаң жазалауға алып келуі мүмкін, ал керісінше — лауазымдық өкілеттікті асыра пайдалану сияқты әрекеттердің ауырлатушы мән-жайлары назардан тыс қалуы ықтимал. Мұндай қателіктер сот актілерін қайта қарауға негіз болады.

Маңызды қағида: Формальды түрде құрам белгілеріне ұқсас болғанымен, егер әрекет қылмысқа тән деңгейдегі қоғамдық қауіптілікке (елеулі зиянға) жетпесе, ол қылмыс деп танылмайды. Мұндай жағдайда қылмыстық іс қозғалмауы немесе қозғалған іс тоқтатылуы мүмкін.

Құқыққа қайшылық: қылмыстық заңмен тыйым салынуы

Құқыққа қайшылық қылмыстың формальды белгісі ретінде қылмыстық заңмен жазалау қатері арқылы тыйым салынған әрекетті білдіреді. Егер қоғамдық қауіпті әрекет үшін қылмыстық заңда жауаптылық көзделмесе, ол қылмыс болып танылмайды.

Тек Қылмыстық кодекс шешеді

Әкімшілік, азаматтық және өзге салалардың тыйымдары әрекетті автоматты түрде қылмысқа айналдырмайды. Қылмыс туралы сөз тек ҚК нормасы болғанда ғана қозғалады.

Ұқсастық бойынша қолдануға тыйым

Заңдылық қағидаты қылмыстық заңды ұқсастығы бойынша қолдануға жол бермейді (ҚР Конституциясы 77-бап). Бұл — «заңда көзделмеген қылмыс болмайды» ережесінің көрінісі.

Кінәлілік: кінәсіз жауаптылыққа жол жоқ

Қылмыстық құқықта қылмыс деп тек кінәлі әрекет танылады. Объективті айыптау қағидатына, яғни кінәсіз зиян келтіргені үшін жауаптылыққа жол берілмейді (ҚР ҚК 19-бабы).

Кінәнің нысандары

Адам қылмысқа тек қасақана немесе абайсызда әрекет істеген жағдайда кінәлі деп танылады (ҚР ҚК 19–21-баптар).

Кінәнің болмауы тек субъективтік белгінің жоқтығын ғана білдірмейді: ол көптеген жағдайларда құқыққа қайшылық туралы тұжырымға да әсер етеді, өйткені қылмыстық жауаптылықтың өзегі — айыптылық.

Жазаланушылық: санкция қатері қылмыс ұғымының бөлігі

Қылмыс ұғымы қылмыстық жазамен ажырағысыз байланыста болғандықтан, жазаланушылық белгісімен сипатталады. ҚК Ерекше бөліміндегі көптеген нормаларда санкцияның болуы — әрекетке жаза қолдану қатері бар екенін және осы арқылы тыйымның күшейтілетінін көрсетеді.

Белгі жоқ болса — қылмыс жоқ

Қоғамдық қауіптілік, құқыққа қайшылық, кінәлілік немесе жазаланушылықтың кемінде бірі болмаған жағдайда әрекет қылмыс деп танылмайды.

Босату институттары қылмыстылықты жоймайды

Кейбір жағдайларда заң қылмыстық жауаптылықтан немесе жазадан босатуды көздейді (мысалы, шын өкіну, татуласу, ауру, ескіру мерзімі). Алайда бұл, әдетте, әрекеттің қылмыстылығын автоматты түрде жоққа шығармайды: құрам белгілері сақталған күйде қала береді.

Қорытынды

Қылмыс — жай ғана тыйым салынған әрекет емес. Ол міндетті түрде қоғамдық қауіпті, Қылмыстық кодекспен тыйым салынған, кінәлі әрі жазаланушылық белгісі бар іс-әрекет (немесе әрекетсіздік). Осы төрт өлшемнің жүйелі түрде қолданылуы құқық қолдануда заңдылықты нығайтып, жаза әділеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.