Ағартушылық мәдениеттегі негізгі тетік
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов: ағартушылық мұра және мәдениеттер тоғысы
Қазақстан мәдениетіне өлшеусіз үлес қосқан тұлғалардың бірі — Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Ол Омбы кадет корпусын, яғни Ресейдің әскери оқу орнын тәмамдады. Арғы атасы Абылай ханды пір тұтқан Шоқан өз халқының мәдениетін биік деңгейге көтеруге ұмтылды. Бұл жолдағы басты құралы — ағартушылық қызметі еді.
Негізгі ұстаным
Қазақ ағартушылығына Еуропадағы ағылшын, неміс, француз ағартушылығымен ортақ белгілер тән. Ең басты идея — білім мен ғылымды адамды бақытқа жеткізетін қуат деп түсіну.
Дегенмен қазақ ағартушылығының өзіне ғана тән ерекшеліктері де бар. Бұл ерекшелік Шығыс Ренессансынан бөлек дамыған Қазақ хандығының тәжірибесіне, сондай-ақ Ресей империясы құрамындағы бодан халықтың тарихи тағдырына байланысты қалыптасты. Ағартушылық мәдениеттегі негізгі тетік — адам.
Шоқан сыртқы әлемге “дала адамын” түсіндіруді мақсат етті. Осы ниетпен ол қазақ және қырғыз халықтарының миф-аңыздарын, салт-дәстүрін, діні мен тілін терең зерттеді.
Зерттеулерінің өзегі
- Қазақ және қырғыз мифтері мен көне аңыздарын жүйелеу
- Салт-дәстүр, тіл, дін мәселелерін мәдени-тарихи тұрғыдан талдау
- Түркі халықтарының мәдени кеңістігін энциклопедиялық деңгейде сипаттау
Оның “Үлкен қырғыз-қайсақ ордасының ескі аңыз әңгімелері”, “Қазақтардағы шамандықтың іздері”, “Қашқария туралы жазбалар”, “Сахарадағы мұсылмандық туралы” және басқа да еңбектерінде қазақ пен өзге түркі халықтарының мәдениетіне кең ауқымды, энциклопедиялық талдау жасалған.
Шоқанды тек қазақ ағартушысы деп шектеу жеткіліксіз: ол — шын мәнінде, ренессанстық тұлға. Небәрі 30 жыл ғана ғұмыр кешсе де, өзін дарынды тарихшы, тіл маманы, географ және мәдениеттанушы ретінде Еуропа мен Азияға таныта білді.
Батыс пен Шығыс арақатынасы
Шоқан туралы сөз қозғағанда, алдымен көзге түсетін мәселе — Батыс пен Шығыстың өзара байланысы. Патшалық Ресейде білім алған империя офицері ретінде ол Черняев экспедициясына қатысты, Қашқарияға құпия түрде сапар шекті. Сонымен қатар Ф.М. Достоевский, С.Р. Дуров, Н.Г. Чернышевский сияқты орыс ойшылдарымен достасып, алдыңғы қатарлы Еуропа мәдениетінен нәр алды.
Оның басты арманы — өз халқының төл мәдениетін, тарихын, тілін жоғары деңгейге көтеріп, оны жалпыадамзаттық мәдениетпен тең дәрежеде тоғыстыру еді. Шоқан мұсылмандықтың мәдени тұтастықты қалыптастыратын қырларын да байқай білді: ұлт мәдениеттері түйіскен жерде дүниежүзілік діндер интеграциялық қызмет атқарады.
Қысқасы, Шоқанның қазақ мәдениетіне қосқан үлесінің өзегінде Батыс пен Шығыстың ықпалы ғана емес, ең алдымен өз халқының төл мәдениетін танып-білуге және оны ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге ұмтылысы жатыр.
Шоқанның көзқарасы (дәйексөз)
“Далалық орданың тұрғыны — қазақ өзінің моральдық қасиеті, ақыл-ой қабілеті жөнінен отырықшы татар немесе түркі шаруаларына қарағанда әлдеқайда жоғары тұр… Осынау дала көшпелілерінің ақынжанды болып келетіні, ой-қиялының жүйрік болып бітетіні мұңсыз-қамсыз көшпелі тіршіліктің арқасы болу керек немесе ұдайы ашық аспан астында, шет-шегі шіркінді Тәңірі тұтқандықтан да болар. Татар атаулы халықтар арасында өзінің ақындық қабілет-дарыны жөнінен қазақтар бірінші орында болса керек”.