Атқару билік
Қазақша реферат
Мемлекеттік органдардың түрлері және олардың қызметі
Мемлекеттік органдар атқаратын қызметінің сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Өкілеттігінің шеңберіне сәйкес оларды үш негізгі топқа жіктеуге болады: атқару органдары, өкілетті (заң шығарушы) органдар және сот пен құқық қорғау органдары.
Осы жүйеде Қазақстан Республикасы Президентінің рөлі ерекше. Президент билігі аталған билік тармақтарының ешқайсысына тікелей жатқызылмайды, өйткені оның негізгі міндеті — мемлекеттік биліктің тармақтары өзара қайшылыққа түспей, үйлесімді жұмыс істеуін қадағалау және қажет болған жағдайда олардың қызметін реттеп отыру. Президент — мемлекеттің басшысы әрі ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайтын жоғары лауазымды тұлға.
Авторлық пайым: Қазақстан сияқты егемендігін жаңадан нығайтып, мемлекеттік институттарын қалыптастыру кезеңінен өткен ел үшін президенттік басқару нысаны стратегиялық тұрғыдан маңызды. Мұндай модель басқарудың тұрақтылығын қамтамасыз етіп, реформаларды үйлестіруге мүмкіндік береді.
Мемлекеттік билік органдарының негізгі топтары
1-топ
Өкілетті органдар
Парламент, сондай-ақ жергілікті әкімшілік-аумақтық бөліністердегі мәслихаттар.
2-топ
Атқару органдары
Үкімет, министрліктер мен ведомстволар, жергілікті басқару органдары және әр деңгейдегі әкімдер.
3-топ
Сот және құқық қорғау органдары
Мемлекеттік аппараттың тәуелсіз әрі маңызды буыны ретінде заңдылық пен әділеттілікті қамтамасыз етеді.
Жоғарғы өкілетті орган: Парламент
Жоғарғы өкілетті органды халық сайлайды, ал оның негізгі қызметі — заң шығару. Қазақстанда Жоғарғы өкілетті орган — Қазақстан Республикасының Парламенті. Конституцияға сәйкес оның өкілеттік мерзімі төрт жыл деп көрсетіледі.
Парламенттің құрылымы
Парламент тұрақты жұмыс істейтін екі Палатадан тұрады: Сенат және Мәжіліс.
Сенат депутаттары әр облыстан және республикалық маңызы бар қалалардан жергілікті мәслихаттар арқылы сайланатын өкілдерден құралады. Сонымен қатар Сенаттағы 7 сенаторды Қазақстан Республикасы Президенті тағайындайды.
Мәжіліс депутаттары тікелей сайлау арқылы таңдалады; мәтінде Мәжіліс депутаттарының жалпы саны 67 адам деп берілген.
Парламент заңдар қабылдайды және заңда белгіленген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.
Атқару билік: Үкімет
Атқару билік негізінен Үкіметтің қолында шоғырланады. Үкімет басқаруды жүзеге асырады, қабылданған заңдардың орындалуын ұйымдастырады және оларды іске асыруға қажетті шараларды белгілейді.
Үкіметті қалыптастыру және құрылымы
Үкімет басшысы — Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынуымен және Парламенттің мақұлдауымен тағайындалатын Премьер-Министр.
Үкімет құрамына түрлі министрліктер мен ведомстволар кіреді. Әр министрлікке қоғам мен экономика саласының нақты бағытын басқару міндеті бекітіледі және олар Үкімет басшысының жетекшілігімен жұмыс істейді.
Мәтіндегі дерек
Үкімет құрылымы 14 министрліктен және 10 мемлекеттік комитеттен тұрады деп көрсетілген. Бұл құрылымдар өз өкілеттігі шегінде бұйрықтар, қаулылар, ережелер қабылдап, олардың орындалуын төменгі атқарушы органдарға жүктей алады.
Тепе-теңдік және жауапкершілік
Үкімет өз құзыретін тек Конституция аясында жүзеге асыруға міндетті; басқа билік тармақтарының қызметіне заңсыз араласуына жол берілмейді. Қажет болған жағдайда Қазақстан Республикасы Президенті Үкіметті таратуға (отставкаға жіберуге) құқылы.
Атқару билік әлсіз болса, қоғамда тұрақсыздық күшейіп, мемлекеттің болашағына және тәуелсіздігіне қауіп төнуі мүмкін. Дегенмен тәртіп орнату демократиялық құндылықтарға нұқсан келтіру есебінен жүзеге аспауға тиіс.
Қолданыстағы тәртіпке сәйкес Парламент Үкіметтің кез келген мүшесін тыңдауға, есеп беруді немесе түсініктеме ұсынуды талап етуге құқылы, ал бұл талап министрлер үшін міндетті.
Ескерту: мәтінде Үкіметтің құқықтық мәртебесін айқындайтын арнайы заң бар екені көрсетілген.
Сот билігі: тәуелсіздік және әділдік
Сот билігі — биліктің тәуелсіз әрі аса маңызды саласы. Оның шынайы тәуелсіздігі мен әділдігі демократиялық қоғамды қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Қазақстан Республикасы Конституциясының 75-бабына сәйкес, Қазақстанда сот билігін тек сот органдары ғана жүзеге асырады.
Сот жүйесінің құрылымы
Қазақстан Республикасының сот жүйесін Жоғарғы Сот және жергілікті деңгейдегі соттар (аудандық, қалалық, облыстық деңгейде) құрайды.
Судьяларды тағайындау арнайы заңдарға сәйкес жүргізіледі; кандидаттар біліктілік емтиханын тапсыруға міндетті. Мәтінде судьяларды іріктеуге Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Конституциялық Кеңес қатысатыны көрсетілген.
Жоғарғы Соттың құрамына пленум, азаматтық және қылмыстық істер жөніндегі алқалар, сондай-ақ әскери алқа кіреді.
Негізгі қағидалар
Сот төрелігі Конституцияда белгіленген қағидаларға сәйкес жүзеге асырылуы тиіс.
Сот алдында азаматтар мен заңды тұлғалар тең; мемлекетке немесе жеке тұлғаларға арнайы артықшылықтар қарастырылмайды.
Сот төрелігін тек сот органдары ғана жүзеге асырады; бұл функцияны басқа мемлекеттік немесе өзге ұйымдар атқара алмайды.
Қорытындылай келе, билік тармақтарының әрқайсысы өз құзыреті шегінде әрекет етіп, бір-бірін тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктері арқылы толықтырған кезде ғана құқықтық мемлекет қағидалары берік орнығады.