Психологияның ғылымдар жүйесiндегi орны туралы қазақша реферат
Психологияның ғылымдар жүйесіндегі орны
Психологияның басқа ғылымдар жүйесіндегі орнын түсіну психологиялық деректердің өзге салаларда қалай қолданылатынын және, керісінше, психологияның олардың нәтижелерін өз міндеттеріне қалай тиімді пайдаланатынын тереңірек пайымдауға мүмкіндік береді. Әр түрлі тарихи дәуірлерде психологияның ғылымдар арасындағы орны жантану білімдерінің даму деңгейіне және ғылымдарды жіктеу тәсілдеріне байланысты өзгеріп отырды.
Маңызды байқау: қоғамның рухани даму тарихында өз орнын психология сияқты жиі өзгерткен білім саласы сирек. Бұл оның табиғи, әлеуметтік және философиялық білімдермен тоғысатын ерекшелігін көрсетеді.
Кедров ұсынған жіктеу және психологияның «тоғыс нүктесі»
Қазіргі кезде академик Б. М. Кедров ұсынған сараптау тәсілі кеңінен қабылданған. Бұл тәсіл ғылымдар арасындағы мазмұндық жақындыққа сүйеніп, олардың көпқырлы байланыстарын көрсетеді. Ұсынылған схема — шыңдарына жаратылыстану, әлеуметтік және философиялық ғылымдар орналастырылған үшбұрыш түріндегі модель.
Үш негізгі тірек
- Жаратылыстану ғылымдары: биология, физиология және т.б.
- Әлеуметтік ғылымдар: тарих, экономика, әлеуметтану және т.б.
- Философиялық ғылымдар: таным, әдіснама, құндылық мәселелері.
Психологияның қызметі
Зерттеу міндеттеріне қарай психология осы үш бағыттың біріне жақындай түседі. Алайда оның жалпы ғылыми жүйедегі басты қызметі — зерттеу объектісі адам болатын ғылымдардың жетістіктерін біріктіру және байланыстыру.
Психология нені зерттейді: заңдылықтар және реттеу
Психологияның негізгі міндеті — психикалық іс-әрекет заңдарын даму барысында зерттеу және тану. Осы заңдылықтар арқылы объектив дүниенің адам миында қалай бейнеленетіні, соған сәйкес адамның әрекеті қалай реттелетіні, психикалық қызметтің дамуы мен жеке адамның психикалық қасиеттері қалай қалыптасатыны айқындалады.
Негізгі тезис
Психика — объектив шындықтың бейнесі. Сондықтан зерттеу ең алдымен психикалық құбылыстардың адамның өмір шарттары мен қызметіне тәуелділігін ашуға бағытталуы тиіс.
Екі жақтылық
Объектив жағдайлар + субъектив мезеттер
Адамның іс-әрекеті әрдайым тек объектив жағдайлармен ғана шектелмейді: онда субъектив факторлар да болады. Ғылыми психология психикалық құбылыстардың материалдық негізі ретінде бас миы қыртысындағы уақытша байланыстар жүйесін қарастырып, объектив және субъектив жағдайлардың өзара ықпалын заңдылық деңгейінде түсіндіруге мүмкіндік береді. Дәл осы байланыстардың қалыптасуы нәтижесінде психикалық құбылыстар адам әрекетіне ықпал етіп, оны реттеп, бағыттайды.
Физиологиямен байланыс: эксперимент және рефлекс теориясы
Психикалық құбылыстардың объектив өмір жағдайларына тәуелді заңдылықтарын ашумен қатар, психология олардың мида бейнелену механизмдерін де айқындайды. Осыған байланысты психология физиологиямен, әсіресе жоғары жүйке қызметі физиологиясымен өте тығыз байланыста дамиды.
XIX ғасырдағы бетбұрыс
- Психологияға эксперименттік әдіс енгізілді (Г. Фехнер).
- Рефлекторлық теория қалыптасты (И. М. Сеченов, И. П. Павлов).
Сонымен бірге Ч. Дарвиннің эволюциялық теориясы психологияға елеулі ықпал етіп, психиканың тіршілік иелерінің құбылмалы ортаға бейімделуіндегі рөлін анықтауға және жоғары психикалық әрекет формаларының қарапайым түрлерден туындайтынын түсіндіруге жол ашты.
Биологиялық білімнің шегі: редукцияға жол жоқ
Психолог өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіндегі ерекшеліктерді жеткілікті деңгейде ажырата білуі қажет. Әсіресе біржасушалылардың су ортасындағы қарапайым өмір салтынан құрлықтағы көпжасушалылардың белсенді бағдарлануды талап ететін күрделі өмір формасына өтуіндегі өзгерістерді түсіну маңызды. Сондай-ақ жәндіктер дүниесі мен жоғары омыртқалылардың тіршілік принциптері арасындағы айырмашылықтарды білу де мәнді.
Ескерту: психологияның пәндік негізін құрайтын деректерді ешқашан биологиялық деректермен теңестіруге болмайды. Биология түсіндіреді, бірақ психологиялық құбылысты толық алмастырмайды.
Қоғамдық ғылымдармен байланыс: адам әрекетінің әлеуметтік табиғаты
Психология үшін қоғамдық ғылымдармен байланыс ерекше маңызды. Тарих, экономика, этнография, әлеуметтану, өнертану, құқық және басқа да салалардағы көптеген мәселелер психологиямен тікелей ұштасады. Жеке және ұжымдық әрекет механизмін, әрекет пен әдеттің, әлеуметтік бағыттардың, тәртіп-талап стереотиптерінің қалыптасу заңдылықтарын, сондай-ақ көңіл-күй мен сезімді, психологиялық климатты ескермей әлеуметтік процестердің мәнін толық ашу мүмкін емес.
Нақтылау
Психологиялық факторлар әлеуметтік процестерді өздігінен «басқарып» жібермейді. Керісінше, психологияның өзі көптеген құбылыстарды қоғамдық процестерді талдау арқылы түсіндіреді: адамның негізгі психикалық әрекет формалары қоғамдық-тарихи шарттарда туындап, еңбекке, еңбек құралдарына және тілге байланысты қалыптасады.
Егер жануар қылығы биологиялық жағдайларға түбегейлі тәуелді болса, адамның қылығы қоғамдық-тарихи жағдайлармен ажырамас байланыста қалыптасады. Сондықтан психология қоғам заңдарын жинақтайтын әлеуметтік ғылымдардың деректерін елемей, өзінің пәнін толық түсіндіре алмайды.
Педагогикамен сабақтастық: оқыту мен тәрбиенің ғылыми тірегі
Психологияның педагогикамен байланысына айрықша назар аударған жөн. Бұл сабақтастық ертеден белгілі. Кезінде К. Д. Ушинский: «Адамды жан-жақты тәрбиелеу үшін оны жан-жақты зерттеу қажет», — деген. Мұнда психологияның практикалық маңызы анық көрінеді.
Егер педагогика психологиялық құбылыстардың табиғаты туралы білімге сүйенбесе, ол жай ғана кеңестер мен нұсқаулар жиынтығына айналып, ғылым ретіндегі мазмұнын жоғалтады және мұғалімге нақты көмек бере алмайды. Педагогиканың барлық салаларында (жалпы теория, дидактика, пән әдістемесі, тәрбие теориясы) психологиялық зерттеулерді қажет ететін мәселелер тұрақты түрде туындайды.
Педагогика үшін маңызды психологиялық білімдер
- Психикалық процестердің жүру заңдылықтары
- Білім, ептілік және дағдылардың қалыптасуы
- Қабілеттер мен мотивтердің дамуы
- Жас кезеңдеріне сай психикалық даму мүмкіндіктері
Қазіргі сұрақтар
Нарықтық қоғам жағдайында оқушыны неге үйрету керек? Ғылым жинақтаған мол ақпарат ішінен мектепке қандай білім қажет және оны қалай меңгерту керек? Осы мәселелерге шешім табуда педагогикалық психология оқушының әр жас деңгейіндегі даму мүмкіндіктерін және тиімді оқыту шектерін айқындауға көмектеседі.
Психологияның қажеттілігі тәрбие мәселелерінде ерекше байқалады. Тәрбиенің мақсаты — қоғам талаптарына сай жеке тұлғаны қалыптастыру. Ал бұл мақсатқа жету үшін тұлғаның қалыптасу заңдылықтарын: бағыт-бағдарын, қабілетін, қажеттілігін, дүниетанымын және басқа да қырларын ғылыми тұрғыда зерттеу қажет.
Қорытынды: психология — ғылымдар тоғысындағы дербес пән
Айтылғандардың бәрі психологияның ғылымдар тоғысында тұрғанын дәлелдейді: бір жағында философиялық ғылымдар, екінші жағында жаратылыстану ғылымдары, үшінші жағында әлеуметтік ғылымдар орналасқан кеңістікте психология аралық буын қызметін атқарады. Дегенмен, барлық ғылымдармен байланыса отырып, психология өзінің пәні, теориялық принциптері және зерттеу әдістері бар дербес ғылым болып қала береді.
Психология аясында сырт көзге «сыйыспайтындай» көрінетін салалар да қатар дамиды, мысалы психофизиология және әлеуметтік психология. Алайда олардың түпкі міндеті бір: психикалық құбылыстың мәнін зерттеу.
Психология қай ғылым саласымен байланысса да, оның негізгі зерттеу объектісі өзгермейді: адам, оның психикалық процестері, қалпы және қасиеттері.