Аттан Алаш азаматы
Мерзімді басылым — «өмір айнасы»
«Өмір айнасы» атанған мерзімді басылымдардың басқа жазба деректерден басты айырмасы — олардың беттерінде қоғамда болып жатқан сан алуан оқиғалар мен құбылыстар өз дәуірінің ырғағына сай, уақытына қарай әр түрлі деңгейде бейнеленеді. Бұл бейнелер, яғни құбылыстың сөздік суреттемелері, баспа тәсілі арқылы газет-журнал беттерінде тұрақтанып, сақталады. Сөйтіп, бір оқиға не құбылыс туралы мәлімет ұзақ уақыт бойы баспасөз бетінде өмір сүре алады.
Екіншіден, кез келген оқиға мен құбылыс белгілі бір кеңістік пен уақытта өтетіндіктен, сол құбылыстар негізінде туған объективті дерек ретінде баспасөз материалдары өз бойында дүниеге келген жері мен уақытының, яғни нақты тарихи кезеңнің ерекшеліктерін де сақтайды. Осылайша, мерзімді басылымдар жазба тарихи деректің бір түрі ретінде келешек ұрпаққа оқиғаның өзін ғана емес, сол оқиға болған ел, жер және уақыт туралы да мәлімет жеткізеді.
Негізгі ой
- Баспасөз оқиғаны «сол сәттің тілінде» тіркейді және мәтінді ұзақ мерзім сақтайды.
- Әр материал өз дәуірінің саяси-әлеуметтік контексін бірге алып жүреді.
- Баспасөз — нақты авторлар мен топтардың көзқарасы сүзгісінен өткен қоғамдық ойдың ізі.
Баспасөз және субъективті көзқарас
Газет-журналдар нақты субъектілердің саналы іс-әрекетінің жемісі болғандықтан, ондағы ақпарат белгілі бір дүниетаным арқылы беріледі. Сондықтан мерзімді басылымдар кейде белгілі бір әлеуметтік топтың, таптың, саяси ұйымның, тіпті тұтас ұлттың тарихына қатысты маңызды мағлұмат ұсынады.
Әдістеме туралы ескерту
1998 жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Жадымызда жатталсын, татулық дәйім сақталсын» еңбегінде тарихи сабақтастық пен заңдылықтарды әркім өзінше түсінетінін, бәріне бірдей жарайтын әмбебап әдістеме болмайтынын атап өтеді: тарих қаншалықты бай әрі сан қырлы болса, таным жолы да соншалықты көп тармақты.
Осы тұрғыдан алғанда, ХХ ғасыр басында шыққан ұлттық мерзімді басылымдарды тарихи дерек көзі ретінде пайдалану — өз еліміздің өткенін танып-білудің маңызды арналарының бірі. Мұндай деректерді зерттеу, талдау және синтездеу арқылы қоғамдық құбылыстардың ішкі логикасы ашылады.
Тарихи сынның жергілікті сипаты
Тарихи деректердің де, олармен жұмыс істейтін тарихи сынның да әр алуандылығы туралы орыс тарихшысы В. О. Ключевский 1888 жылғы дәрістерінде маңызды ой айтады: тарихи сынның тәсілдері дерек көздерінің табиғатына тәуелді, ал деректер барлық жерде біртекті емес. Демек, әр халықтың дерек қоры мен тарихи тәжірибесіне сай, жергілікті ерекшелігі бар талдау мәдениеті қажет.
Қазақ халқына тән төл деректердің ірі бір тобы — қазан төңкерісіне дейінгі ұлттық мерзімді басылымдар. Солардың ішінде «Қазақ» газетінің орны айрықша.
«Қазақ» газетінің деректік құндылығы
Дәуір куәгері
«Ақиқат» журналының бағалауынша, «Қазақ» бес жыл ішінде қоғамдық сілкіністердің куәсі болды: І дүниежүзілік соғыс пен азамат соғысы, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, ақпан және қазан төңкерістері, сондай-ақ төрт түрлі саяси биліктің алма-кезек орнауы (патша өкіметі, Уақытша үкімет, Алаш Орда, кеңес өкіметі).
Тек бақылаушы емес
«Қазақ» аласапыран дәуір оқиғаларына сырттай бақылаушы болып қана қойған жоқ: ол сол оқиғалардың бел ортасында жүріп, барысын өз беттерінде дәлме-дәл бейнелеп отырды. Осы арқылы газет қазақ өмірінің аса күрделі кезеңінің шежіресіне, баға жетпес дерек көзіне айналды.
Кеңестік тарихнама «Қазақ» сияқты деректік «мөлдір көзді» ұзақ уақыт ғылыми айналымнан шеттету арқылы ұлттық тарих ғылымына едәуір зиян келтірді. Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін қазақ халқының ғылыми тарихын қайта жазу қажеттілігі ұлттық басылымдарға, әсіресе «Қазақ» газетіне деген қызығушылықты күшейтті.
Зерттеулер мен қайта басылымдар
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында «Қазақ» материалдарын кеңінен пайдалану негізінде бір докторлық және бірнеше кандидаттық диссертация қорғалды, ғылыми еңбектер жарияланды.
1993 жылы Үшкөлтай Субханбердинаның «Қазақ», «Алаш», «Сарыарқа» атты мазмұндалған библиографиялық көрсеткіші шықты. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатовтың газетте жарияланған мақалалары жеке жинақтарға енді.
1998 жылы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы газет материалдарының жинағын кітап етіп шығарды. Сол жылдан бастап «Ақиқат» журналы «Мұра» айдарымен газет мақалаларынан үзінділерді сандық және жылдық ретін сақтап жариялай бастады.
Профессор Кеңес Нұрпейісов «Қазақ» газетінің ерекшелігін оның 1913–1918 жылдары үздіксізге жуық шығуымен (265 саны), сондай-ақ тұрақты авторларының қатарында Алаш қозғалысының жетекшілері болғанымен байланыстырады. Бұл құрам мен бағыт газетті жалпыұлттық деңгейге көтерді.
Тарихшы үшін маңызы
М. Қойгелдиевтің пікірінше, газет материалдары ХХ ғасырдың алғашқы жиырма жылдығындағы қазақ қоғамында өткен түрлі қоғамдық процестерді зерттеп тануға аса бағалы дерек береді. Сонымен бірге «Қазақ» та тарихи сыннан өтуді қажет етеді: оның пайда болу алғышарттарын, шығарушылардың қоғамдық позициясы мен әлеуметтік жағдайын білу ғана мәтіндегі ақпараттың ғылыми-танымдық салмағын толық ашуға мүмкіндік береді.
Үш кезең: мазмұнның өзгеруі
Зерттеуші үшін маңызды жайт: «Қазақ» газеті мазмұнына түбегейлі ықпал еткен үш түрлі тарихи кезеңде шықты. Қоғамдық-саяси жағдайдың өзгеруі газеттің бағытына, мақсат-міндетіне және мақалалардың мазмұнына заңды түрде әсер етті.
- 1913–1917 (ақпанға дейін): патшалық самодержавие жағдайындағы басылым.
- 1917 (ақпаннан кейін): сөз еркіндігі кеңейіп, ұлт мүддесі ашық айтылған кезең.
- 1917 қазанынан кейін, 1918: большевиктерге қарсы принципті күрес күшейген, тағдыры күрт өзгерген уақыт.
Газетті дүниеге әкелген дайындық және күрес
«Қазақ» сияқты жалпыұлттық сипатқа ие газет шығару үшін үлкен дайындық пен ұжымдық еңбек қажет болды. М. Қойгелдиевтің көрсетуінше, Ә. Бөкейханов пен А. Байтұрсынов бастаған белсенді топ жалпыұлттық газет шығару ісін 1905 жылдан қолға ала бастады; ал нәтижесінде бұл басылым, белгілі бір дәрежеде, А. Байтұрсынов пен М. Дулатов еңбегінің ортақ жемісі болды.
Қазақ тіліндегі газеттің қажеттілігі 1905 жылғы Қарқаралы петициясында көтерілгенімен, іске тікелей кірісуге уақыт керек болды: 1905–1907 жылдардағы саяси толқуларға араласқан болашақ басылым ұйымдастырушылары патша жандармериясының қуғын-сүргініне ұшырап, тұтқындалды, Семей түрмесіне қамалды, елден тыс жерлерге жер аударылды. Тек осындай ауыр кезеңдерден кейін, 1910 жылдан бастап газет шығару ісімен жүйелі айналысуға мүмкіндік туды.
«Толғағы жеткен» басылым
Ө. Әбдимановтың пайымдауынша, Ахмет Байтұрсыновтың 1910 жылы наурызда Орынборға келуін ескерсек, газетті шығаруға дайындыққа шамамен үш жыл кеткен. Ал Міржақып Дулатов бұл құбылысты қысқа да нұсқа түйіндейді: «Қазақтың» шығуы — толғағы жеткен баланың тууындай еді.
Неге Орынбор?
Зерттеушілер Ахмет Байтұрсыновтың газетті Орынборда шығаруды таңдағанын бірнеше фактормен түсіндіреді: біріншіден, Орынбор — шығыс пен батысты жалғаған ірі мәдени және сауда орталығы; екіншіден, онда араб графикасымен қазақ тілінде басылым шығаруға қолайлы татар баспаханалары болды. Уақыт бұл таңдаудың дұрыс екенін көрсетті: Орынбор аз уақыттың ішінде қазақтың ақыл-ой орталықтарының біріне айналды.
Сөйтіп, ұзақ дайындықтан кейін «Қазақ» 1913 жылдың 2 ақпанынан бастап Орынбор қаласында шыға бастады.
Алғашқы сөз және астарлы ескерту
Газет алғашқы нөмірін «Заманына қарай амалы» деген сөзбен бастап, заман түріне қарап іс істеуге мәжбүр екенін аңғартады. Одан әрі түнерген бұлттарды, болашағы белгісіз құбылыстарды қазақы теңеулермен суреттеп, бейқам отырған жұрттың алдағы қауіп-қатерге дайын еместігін меңзейді.
Келесі нөмірлердің бірінде бұл ой ашығырақ айтылады: араға «бөтендердің» кіре бастауы ұлт ретінде сақталу мәселесін күн тәртібіне шығарады. Ал түпкі мақсат — «бостандық, теңдік, туысқандық» ұраны — тек 1917 жылдың жазында ғана ашық айтылды.
Дегенмен ішкі ойды бүркемелеу, сөзді жұмбақтап жеткізу де «Қазақты» саяси қуғын-сүргіннен толық арашалай алмады. Патша өкіметінің жергілікті сақшылары газет беттерінен «заңға қайшы» деп бағаланатын материал іздеп, редактор Ахмет Байтұрсыновты айыптап, айыппұл салып, абақтыға жабумен және газетті жабу қаупімен қыспаққа алды.
1917 жылғы бетбұрыс
Ақпан революциясынан кейін, 1917 жылдың 9 наурызындағы 221-нөмірінен бастап «Қазақ» өз халқына ашық қызмет ету мүмкіндігіне ие болды. Газет комитеттер құру, қазақ съездерін өткізу, Құрылтайға депутат сайлау, Алаш партиясы мен Алаш Орда үкіметін құру, ұлттық автономия мәселелері сияқты ірі саяси істерге белсене араласып, ұйытқы бола алды. Бұл кезеңдегі жарияланымдар бұрын қазақ даласында кең тарамаған саяси тәжірибенің құнды жазба дерегіне айналды.
1917 жылға берілген баға
«Қазақ» 1917 жылды қорытындылай отырып, бұл жылдың қазаққа тигізген игілігін ерекше атап өтеді: 1916 жылғы ауыртпалықтан кейін 1917 жыл «өшкені жанып, өлгені тірілгендей» қуаныш әкелгенін жазады.
Қазаннан кейін: қақтығыс және тоқтаулар
1917 жылдың күзінде басталған большевиктік билік үшін күрес көп ұзамай қазақ даласына да жетті. Большевиктер билікті күшпен алып, жергілікті халыққа жат әрі түсініксіз кеңестік құрылымды орната бастады. Осы жағдай «Қазақ» тарихының тағы бір жаңа кезеңін ашты.
Қазан төңкерісінен кейінгі, әсіресе 1918 жылғы «Қазақ» большевиктерге қарсы ымырасыз, принципті ұстанымымен ерекшеленді. Газет большевиктік әрекеттерді әшкерелеп, кеңестік тоталитарлық жүйенің орнау тарихына қатысты ең алғашқы жүйелі жазба деректердің бірін қалдырды. Өз кезегінде кеңес билігі де «Қазаққа» және оның шығарушыларына қарсы аяусыз күрес жүргізді.
1918 жылғы үзіліс және соңғы сандар
Орынборда кеңес өкіметі орнауына байланысты «Қазақ» 1918 жылдың 17 қаңтарындағы 260-нөмірінен кейін ұзақ уақытқа тоқтады. Омбы атқару комитеті 1918 жылы 4 наурызда Орынбор совдепіне жолдаған телеграммасында газетті «контрреволюциялық» деп бағалап, шұғыл жабуды сұраған.
Үш күнге созылған шайқастардан кейін Орынбор 1918 жылдың 20 маусымында большевиктерден азат етіліп, «Қазақ» қайта шықты: шілденің 23 және 30 күндері 261–262-нөмірлері, қыркүйектің 5–16 аралығында 263–265-нөмірлері жарық көрді.
Қайта шығуына байланысты Мадияр (М. Дулатов) «жандарм үкіметтің штрафы мен абақты-айдауынан аман өткен» газеттің большевиктердің «қанды қолымен» тоқтатылғанын, алайда қайтадан жарыққа шыққанын атап, жеті ай бойы көкіректе байланған шерді тарқатып, көрген-білгенін айтқысы келетінін жазады.
Сенім мен үміттің ізі
1918 жылғы соңғы нөмірлер «Қазақ» шығарушыларының келешекке үмітпен қарағанын да аңғартады: басқарма газет жұмысы реттеліп, енді мезгілінде шығып тұратынын айтып, тілшілер мен оқырмандарды байланысын үзбеуге шақырған.
Қайта шығару талпынысы және қабылдау
«Қазақтың» пайда болуы мен қайта шығуы туралы деректер ішінде демеушілік пен құрылтайшылыққа қатысты пікірлер де бар: кейбір куәліктерде газетті шығару идеясы Ахмет Оразаевке тиесілі болғаны, оның бұл істі қаржылай қолдағаны, мұны газет тігінділері мен Орынбор генерал-губернаторлығы құжаттары қуаттайтыны айтылады.
Ал 1993 жылдың 11 ақпанында «Егемен елдің ерікті газеті» айдарымен «Қазақтың» 266-нөмірі шыққанымен, көп ұзамай ол «Қазақ үніне» айналды. Уақыт өте келе бұл басылымның тарихи «Қазақпен» мазмұндық және рухани сабақтастығы жайлы күмәндар да айтыла бастады.