Парқымды білесің, Мәйке қыз

Бақтыбай Жолбарысұлы (1842–1902)

Жетісу өңіріндегі атақты ақындардың бірі — Бақтыбай Жолбарысұлы. Ол 1842 жылдың маусым айында дүниеге келген. Атасы Аңламастанның Аю, Жолбарыс, Үден атты үш ұлы болған. Жолбарыстан Тәттібай тарайды. Ол тұста Талдықорған маңындағы биік таулар мен жыра-сайларда аю, жолбарыс секілді аң-құс көп болғаны айтылады. Аңламастан қарттың балаларына осындай айбарлы аңдардың атын беруі де тегін емес: күш пен айла үстем кезеңде «батыр ұрпақ туса екен» деген үміт жатқандай. Алайда оның әулетінен Бақтыбайдай даңқты ақын шығарын, әрине, ол білген жоқ.

Жетімдік, үнсіздік және өлеңнің берілуі

Бақтыбай жеті жасында әке-шешесінен бірдей айырылып, нағашысының қолында өседі. Айтылатын дерекке қарағанда, бала он жасына дейін тілі толық шықпаған. Он екі жасында нағашысының ешкісін қасқырға алдырып, қорыққанынан күздің суық, жауынды түнінде өз еліне қарай қашады.

Жол-жөнекей айдалада шоғы сөне қоймаған ескі ошаққа кез болып, күлге аяғын тығып жылынады да, қалғып кетеді. Түсінде ел ішінде аруақты ақын саналған Қабан ақынды көреді. Түсінде ол: «Өлең аласың ба, көген аласың ба?» — деп сұрайды екен. Бақтыбай «Өлең аламын» дейді. Қабан аузына түкіріп, «жұтып қой» дейді. Сол күннен бастап тілі ашылып, дүниеге ақын көзімен қарай бастағаны айтылады.

Қорлық көрген жылдар: керуен, қашу және елге оралу

Елін іздеп келе жатқан бала ұзын қара жолда бір сауда керуеніне кездеседі. Керуеншілер өзбектер болып шығып, «еліңді тауып береміз» деп алдап, өздерімен бірге алып кетеді. Сөйтіп, Бақтыбай үш жылдай өзбек ішінде малайлықта жүреді.

Есі кірген бозбала күншығыс жақта, Қаратал мен Көксу өзендерінің бойында елі бар екенін біліп, бір түнде қашып кетеді. Жолда жер өлшеп жүрген орыс инженерімен кездесіп, оның жұмысына бір жылдай жәрдемдеседі. Кейін өрістегі жылқыдан бір жүйрік ұстап мініп, «елім қайдасың?» деп қайта жол тартады.

Көп қорлық көріп, талай адамнан сұрастыра жүріп ауылына оралғанда, ағасы Аюдың ешкілері күтіп тұрған екен. Ешкі соңында жүрсе де, жүрек оты сөнбеген Бақтыбай домбыра тартуды өздігінен үйреніп, жиын-тойларда ән айтып, ауыл арасына таныла бастайды. Өнері оны жоқшылықтың бір құрсауынан босатады.

Тезек төремен бетпе-бет

Бақтыбайдың 17 жасында Жетісуда «халық хан» атанған, орыс полковнигі, Абылай ханның немересі Тезек төрені іздеп баруы — оның бойындағы алапат ақындық қуат пен өжеттікті танытатын оқиға. Тезек төре Алман жайлауында ақ шаңқан үйлерін тіктіріп, қараша үйлерден бөлек отырады екен. Өзі шақырмаса, ауылына ешкім баса-көктеп кірмеген; шақырылғандардың өзі аттарын алысқа байлап, жаяулап кірген деседі.

Қолында кішкене домбырасы бар жұпыны киінген бала жігітті жұрт елемей қалады. Сол кезде Бақтыбай Ескелді атасының аруағына сиынып, өлең тиегін ағыта жөнеледі:

Тезек төре мұны сынағысы келді ме, әлде бейпіл кіргеніне ашуланды ма — жасауылдарына: «Қуып тастаңдар, кетпесе басын алыңдар» — деп бұйырады дейді. Екі жасақ жеткенде Бақтыбай: «Мен төрені даттаған жоқпын, мақтадым. Басымды төре алмайды, Алланың өзі алады» — дейді. Үй ішінде естілген осы сөзден кейін Тезек: «Жарайды, кірсін» деп шақыртады.

Жас ақын кіре сала домбырасын қағып-қағып жіберіп, өлеңмен сәлем береді. Мақтаудың соңын шымшып, төреге тікесінен тиеді:

Дәнекер туралы сөз және шындықтың салмағы

Тезек төре сабыр сақтап, тағы да сынамақ болып, қымыз құйып отырған ақ Дәнекер аталған сұлу келіншекті меңзейді: «Мына сұлуды көркіне қызығып, ол менің хандығыма қызығып, тиген күйеуінен тартып алып едім. Мақтай аласың ба?» — дейді. Бақтыбай «мақтарайын» дегенде, Суаннан шыққан Қожбамбет би: «Өтірік сөз жүрекке жақпайды… Шындықты айтсаң, Құдайдың өзі сақтайды» — деп ескертеді.

Содан Бақтыбай шындықты тайсалмай айтады. Айтыс үстінде төрені де, Дәнекерді де сөзбен «сілкілейді». Дәнекер төмен қарап, бетін басады. Тіпті: «Періште алтын көрсе жолдан шығар» деген секілді ащы теңеулер айтып, төренің де осал тұсын ашады.

Кейін Тезек Бақтыбайды жұмбақ айтысқа тартады. Бірде өзін мақтатса, бірде жамандатады — екеуінде де Бақтыбай сүрінбейді. Сөзінде бұлтару жоқ, бәрі әділ, бәрі тура. Тіпті төренің әкесі Әділдің жауға қарсы тұрмай, қорқып қашқанын да бетіне басады. Ақыры Тезек жеңілгенін мойындауға мәжбүр болады.

Осы айтыстан кейін-ақ Бақтыбайдың атақ-даңқы ел ішіне кең тарағаны айтылады. Оның қысқа өлеңдері, жыр-толғаулары көп болғанымен, бәрі толық жиналмаған. Дегенмен жеткен мұрасының өзі-ақ оның өткірлігін, «қылпып тұрған пышақтай» қиып түсетін алғырлығын аңғартады. Бақтыбай — айтыс өнерінде алдына жан салмаған ақындардың бірі, бұл тақырып арнайы зерттеуді қажет етеді.

Мәйке сұлу: өнер арқылы жалғасқан тағдыр

Жастайынан тағдыр тәлкегіне ұшырап, есейген шағында да тұрмыстың ауыртпалығын көрген Бақтыбайдың өмірінде ерекше орын алған оқиға — Мәйке сұлуымен кездесуі. Табиғат ақыл мен ажарды қатар берген, ауқатты әулеттен шыққан Мәйке ел ішінде аты жайылған ақынды бір көру үшін өзі іздеп келеді. Ол кезде Бақтыбай арық қазып, егін егіп, күнкөріс қамымен жүрген деседі.

Мәйке оны көргенде, сыртқы тұрмыстық кейпіне де тоқталып, сөз айтады. Бақтыбай да өзінің кедейлігін жасырмай, бірақ рухын төмендетпей жауап қатады: өнердің қадірін, адамның парқын сөзбен таразылайды. Екеуі бір-бірінің ақыл-парасатын, тапқырлығын тану үшін біраз айтысады.

Мәйке қалың малы төленген, ұзатылғалы жүрген қыз болса да, «тағдыр осындай адамға қоссын — тәуекел» деп көңілін білдіреді. Бірақ «сенің төлер малың қайда?» деген сауал Бақтыбайдың намысына тиеді. Ол ел-жұрты барын, көтеріп кететінін айтады. Ақыры екеуі серттеседі. Бақтыбай: «Сені тоқал демеймін, алсам — бәйбіше орнына боласың» деп, өзіне тән сұңғылалық танытады. Мәйке уәделі күнді күтетіні айтып аттанып кетеді.

Бірақ мал табу оңай болмайды. Қысылғанда қолұшын берген — Жалайыр ішіндегі Арықтыным, Бәшегердің атақты биі, көсемі Жалменде. Ол Бақтыбайдың ақындық-күйшілік өнерін сыйлап, мәселенің байыбына тереңдеп, Жалайырдың үлкен жиынында тапқыр сөз айтып, жағдайды реттейді. Мәйкенің түскелі отырған қайын жұрты — Бектемір жақ дереу бітімге келіп, екі жас жүрек қосылады.

Дереккөз және автор

Бұл мәтіндегі Тезек төремен байланысты үзінділер 1987 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Жел қобыз» атты Бақтыбай жинағындағы деректермен сабақтас баяндалады.