Казақ халқы ұлыс күнін

Қазақ әнінің философиялық және тәрбиелік өзегі

Қазақ әндеріндегі философиялық ой тереңдігі көбіне дидактикалық мазмұнмен қатар жүреді. Қай жанрын алсақ та, әндер өнегелі өсиет арқылы ізгілікке, мейірбандыққа, татулық пен бірлікке, адамгершілікке, байсалды мінез-құлыққа, парасатты ақылға үндейді.

Сонымен бірге қазақ әні халық тарихын, өмір салтының сан қырын, қоғамдық көзқарасты және ақыл-ой әлемін танытатын мәдени айна іспетті. Осы тұрғыдан алғанда, әннің дидактикалық және танымдық қасиеті оның басты ерекшеліктерін айқындай түседі.

Жанрларды педагогикалық мақсатпен жүйелеу

Қазақ халық әндерінің жанрлары көп, оларды жүйелеудің әртүрлі өнертанулық жіктемелері бар (А.В. Затаевич, Б.Г. Ерзакович, Т. Бекқожина, З. Қоспақов және т.б.). Бұл жіктемелер өнертану үшін құнды болғанымен, мектеп тәжірибесінде сол күйінде қолдану әрдайым тиімді емес: ол әндердің тәрбиелік мүмкіндіктерін жан-жақты ашуды шектеуі мүмкін.

Мектеп практикасында мазмұнды мақсатты пайдалану үшін қазақ әндерінің тәрбиелік әлеуетін төмендегідей педагогикалық жіктеу арқылы қарастыру орынды:

Ән мұрасының көркемдік табиғаты: синкреттілік және образ

Қазақ әндерінің музыкалық-поэтикалық құрылымы күрделі. Ол жас буынның ой-сезімі мен танымына әртүрлі қырынан әсер етеді. Бұл ықпал ән өнерінің өзіне тән болмысымен, әсіресе оның синкретті табиғатымен байланысты: ән бойында тұрмыс-салт, сөз, әуен, орындаушылық дәстүр және қоғамдық тәжірибе біртұтас құбылыс ретінде тоғысады.

Қазақ әндерін тәрбиелік мақсатта нәтижелі пайдалану үшін оның бітім-тұлғасын, мазмұнын, түп-төркінін және көркемдік мәнерін терең меңгеру қажет. Әдебиеттануда қазақ әндерінің ерекшеліктері А. Қоңыратбаев, Р. Бердібаев, Б. Уақатов және басқа да зерттеушілер еңбектерінде талданған. Педагогикалық ізденістерде бұл мәселе С. А. Ұзақбаева, А. Нұғымова, М. Х. Балтабаев, Ж. Өтемісов еңбектерінде де көрініс табады.

Фольклор туындыларының ерекше әсерлі болуының бір себебі — олардың есте қалғыш, тартымды әрі көркем образға бай келуі. Қазақ әндерінде Асан қайғы, Қорқыт, Жиренше сияқты даналық образдары, сондай-ақ Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын, Қамбар батыр секілді қаһарман тұлғалар және Қыз Жібек, Баян сұлу, Қарашаш, Ақжүніс тәрізді нәзік те өнегелі кейіпкерлер әсем әуенмен жиі көрініс табады.

Тұрмыс-салт әндері: өмір белестері мен алғашқы тәрбие

Тұрмыс-салт әндері адамның өмірге келуі, ер жетуі, есейуі, дүниеден өтуі сияқты елеулі кезеңдерге байланысты туған. Нәресте дүниеге келгенде шілдехана жасалып, ат қойылады; кейін бесікке салу рәсімі өтіп, әртүрлі ырым-жоралғы орындалады.

Бесік жырының тәрбиелік әсері

Бесік жырының құрылымы қарапайым болғанымен, әуені мамыражай әрі көркем келеді. Ана әлдиі сәбидің жүйке жүйесіне, жалпы психикасына жағымды ықпал етіп, көңіл күйін орнықтырады. Ананың игі тілегі мен жақсы үміті баланың құлағына ерте сіңіп, мінез бен дүниетанымның алғашқы дәнін себеді.

Балалар мен жастар әндері: ойын, ырғақ, дағды

Балалар мен жастар әндері көшпелі өмірдің күнделікті тіршілігімен сабақтас. Табиғаттағы жан-жануар мен құс дыбысын, іс-әрекетін бейнелейтін ойын элементтері («Асау мәстек», «Қоғый гөк», «Соқыр теке» және т.б.) балалардың музыкалық-эстетикалық қабілетін, мәнерлеп ән салу дағдысын дамытуға ықпал етеді.

Ал «Камажай» секілді ауылдағы той-томалақта, алтыбақан мен ойын-сауықта айтылатын әндер жастардың сезім әлемін тербетіп, әнге деген ынта-ықыласын арттырады. Бұл топтағы әндерге ойнақылық, көтеріңкі эмоция және күнделікті оқу-тәрбие жұмысына қолайлы дидактикалық мазмұн тән.

Еңбек және кәсіп әндері: шаруашылық мәдениетінің үні

Еңбек, шаруашылық, кәсіп әндері мазмұны жағынан бірнеше түрге бөлінеді. Тақырыбы мен поэтикалық мәтіні көбіне атқарылатын еңбек түріне байланысты қалыптасады. Қазақ тұрмысында төрт түлікке қатысты әндердің орны ерекше: халық малды құт санап, оның пірлерін (Шопан ата, Жылқышы ата, Сексек ата, Ойсылқара, Зеңгі баба) қастерлеген.

Үйлену әндері: салт, әдеп, қоғам талабы

Үйлену әндері — отбасы тағдырына, жас буынның мұрат-мақсатына, арман-қайғысына ортақ әндер. Бұл әндер халықтың тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпы мен салт-санасын, ой-сезімі мен арман-ниетін танытады. Жар-жар, сыңсу, қоштасу, жұбату, беташар, той бастар сияқты түрлері кең таралған.

Беташардағы педагогикалық бағдар

Келін түсіру тойы — халқымыздың қадір-қасиетін, тұрмыс мәдениетін және адамгершілік-этикалық қағидаларын танытатын өміршең дәстүр. Беташарда жаңа түскен келінге өнеге сөз айтылады: ауыл адамдары таныстырылып, олардың орны мен беделі, мінез ерекшелігі әзіл мен нақыл арқылы жеткізіледі. Осы арқылы қоғамның күтілімі, сыйластық нормалары, әдеп үлгісі жыр тілімен бекітіледі.

Ұлыс және жарапазан: мерекелік сөз мәдениеті

Ұлыс күндері еңбекпен тығыз байланысты әндер айтылады. Қазақ халқы бұл күнді «жыл басы» деп санаған: жастар ойын-сауық құрып, үлкендер еңбек адамдарына бата берген. Наурыз мейрамында жарапазан айту дәстүрі де орын алған.

Жарапазан халық поэзиясы дәстүрінде жасалып, мадақ пен ниеттестікке, кейде әзіл-күлкіге құрылады. Бірде жыр, бірде қара өлең түрінде айтылып, басы хикаялауға, ортасы мақтауға, соңы алғыс пен батаға ұласады. Сый-сияпат көрсетпеген үй иесінің сараңдығын сынайтын тұстары да кездеседі.

Жаназалау әндері: қайғы мәдениеті және рухани төзім

Жаназалау әндері тарихи оқиғаларға немесе адам қазасына байланысты туындап, ел аузында естірту, көңіл айту, жоқтау сияқты салт үлгілері ретінде сақталған. Бұл арнада жеке адамның да, тұтас елдің де көңіл күй толқыны кең көрінеді: жарық дүниемен қоштасу, ауыр күннің зары, тағдырға сын көзқарас.

Мұндай әндер адам сезімін терең толғай отырып, сабыр, төзім, қадір-қасиет ұғымдарын орнықтыратын тәрбиелік мәнге ие.

Нақыл, бата-тілек, жұмбақ және мысал: халық педагогикасының қоры

Нақыл (нақиялы) әндер қатарына алғыс, бата, тілек, жұмбақ, мысал-әжуа және күлдіргі-мысқыл үлгілері кіреді. Бұл арнада халық педагогикасының ең құнды жинақтары сақталған: жақсы мен жаманды, әсемдік пен сорақылықты, моральдық-этикалық қағидаларды жырлау арқылы өмірлік бағдар беріледі.

Бата-тілек: қысқа сөзге сыйған терең философия

Мысал әндер: астар, символика, параллелизм

Мысал әндерде аллегория арқылы ақыл-кеңес пен мораль мәселесі айтылады. Сондықтан астарлап сөйлеу, символика, параллелизм жиі ұшырасады. Кейіпкерлер қатарында қасқыр мен түлкі, қой мен есек, бұлбұл мен қарға секілді бейнелер жиі кездеседі.

Жұмбақ өлеңдер: ойды ұштау құралы

Жұмбақ өлеңдерде дидактикалық тәлім-тәрбие мәселелері арқау болады. Олар көбіне 1–4 жолдан тұрып, көркемдігі жағынан мақал-мәтелге жақындайды. Ән-жұмбақтар кейде жауабы бірден берілетін, кейде тыңдаушының өзіне шешуге ұсынылатын үлгіде айтылады.

Қиял-ғажайып және сатиралық-юморлық әндер: арман мен сын

Қиял-ғажайып әндер қатарына аңыз әндер мен өтірік өлеңдер де жатады. Сюжеттік желісі әртүрлі болғанымен, негізінде халық өмірі, болашаққа деген үміт-арман, бақыт пен шыншылдық, ақиқатқа сенім көрініс табады. Ән соңында көбіне дидактикалық түйін жасалады.

Сатиралық-юморлық әндер халық тұрмысындағы келеңсіздікпен күресте қуатты құрал болды. Бұл арнада әзіл, сын, ирония, сарказм кездесіп, жалқаулық пен арсыздық секілді мінездер ащы мысқылмен шенеледі. Мұндай әндердің қарапайым тілі мен айқын стилі оларды оқу-тәрбие жұмысында пәрменді құралға айналдырады.

Тарихи және әлеуметтік теңсіздік әндері: жад пен әділет талабы

Тарихи оқиғаларды суреттейтін әндер халық тағдырына қатысты маңызды кезеңдерді көркем дәрежеде бейнелейді. Тарихи әндердің бір түрі — шежіре-термелер: олар ірі оқиғаларды кеңінен суреттемесе де, ата-баба таралуын, тарихи жадтың сабақтастығын танытады. Бұл әндер ұрпақты елін-жерін сүюге, отансүйгіштікке тәрбиелеуде маңызы зор.

Әлеуметтік теңсіздік тақырыбы да қазақ ән жанрларында кең көрінеді. Ол әсіресе еңбек тақырыбындағы және сатиралық әндерде айқын. Интонациясының қаһарлылығы, әуен айшықтылығы, сергек ырғақ пен кең диапазон бұл әндердің әсерін күшейтеді.

Эпикалық дәстүр: терме мен толғаудың тәрбиелік қуаты

Эпикалық жырлар — идеялық-көркем мәні мен композициялық құрылысы жағынан музыкалық-поэтикалық фольклордың ең күрделі, ірі жанры. Олардың негізінде халық тарихындағы қилы кезеңдер, тағдырлы мәселелер жатады. Эпостарда қанатты сөздер мол кездеседі: батырлар жырындағы афоризмдер ерлік пен қаһармандықты дәріптесе, ғашықтық жырларында лирикалық сезімдер терең суреттеледі.

Терме: рухани жетілдірудің мектебі

Терменің ұлы міндеті — елге ізгі ұғымдарды тарату, тарих тағылымы арқылы рухани кемелдендіру және эстетикалық ләззат беру. Терме — мақамы мен ырғағы дара, тыңдаушының құлағын елітіп, жүрегін баурайтын көркем дәстүр. Ол жас буынды парасатқа, адамгершілікке, сергектікке, әдепке тәрбиелеуде ерекше қызмет атқарады.

Толғау: дала өмірінің дидактикалық дастаны

Толғау — қазақ фольклорында кең тараған жанр. Мазмұны жағынан термеден кеңдеу, дастаннан ықшамдау келеді. Дәстүрлі философиялық толғау Асан қайғы шығармашылығымен тығыз байланысты. Оның «не жақсы, не жаман» төңірегіндегі ойлары бүгін де жастар үшін тәрбиелік мәнін жоғалтпаған.

Айтыс: суырыпсалма ой мен әуеннің тоғысы

Қазақ халқының аса мол дамыған дербес салаларының бірі — айтыс. Айтыс «айту», «айтысу» деген сөздерден өрбіген ұғым ретінде суырыпсалма сөз сайысы ғана емес, музыкалық орындаушылық пен қоғамдық ойдың да көрінісі болып табылады.